Xeyransa İsmayılova: 

Sivilizasiyanın başladığı məkan: Niyə hər kəs Şanlıurfanı görməlidir?

Əfsanələrin, abidələrin və qastronomiyanın qovuşduğu şəhər: Şanlıurfa

İnsanlıq tarixinin ən qədim izlərini özündə saxlayan Şanlıurfa, sadəcə bir şəhər deyil, minilliklərin qovuşduğu canlı bir muzeydir. Qədim Mesopotamiya torpaqlarında yerləşən bu şəhər, köklü tarixi, mənəvi atmosferi, zəngin mədəniyyəti və bənzərsiz mətbəxi ilə hər bir ziyarətçisini sehrli bir səyahətə dəvət edir. Şanlıurfanın tarixi insanlığın sivilizasiya mərhələsinə keçidini reallaşdıran arxeoloji kəşflərlə zəngindir. Dünyanın ən qədim məbəd kompleksi hesab edilən Göbeklitepe və son dövrlərdə böyük maraq oyadan Karahantepe, bəşəriyyətin keçmişinə dair bildiklərimizi kökündən dəyişdi. Bununla yanaşı, şəhər "Peyğəmbərlər Diyarı" kimi tanınır. İbrahim peyğəmbərin doğulduğu mağara və odun suya, odunların isə balıqlara çevrildiyinə inanılan Balıqlıgöl, şəhərə xüsusi bir ruhani mistika bəxş edir.

Şanlıurfa həm də zəngin folkoru və sosial həyatı ilə seçilir. Şəhərin qədim ticarət mərkəzləri olan Sıra gecələri ənənəsi, musiqinin, söhbətin və qonaqpərvərliyin birləşdiyi ən mühüm mədəni irslərdən biridir. Qədim karvansaralar, palçıqdan tikilmiş qubbalı Harran evləri və Fərat çayının sahilində yerləşən Birecik bölgəsi şəhərin fərqli mədəniyyətlərin beşiyi olduğunu göstərir.

Şanlıurfa mətbəxi adət-ənənələrin və təbii nemətlərin sintezindən yaranan əsl qastronomiya xəzinəsidir. Şəhərin mətbəx mədəniyyətinin mərkəzində acı və ədviyyatın xüsusi yeri var. Şanlıurfa - keçmişin daşlaşmış izlərini, mənəvi əfsanələri və ləziz süfrə mədəniyyətini bir araya gətirən nadir məkanlardandır. Tarixin sıfır nöqtəsini görmək, əsrlərin musiqi və ləzzət harmoniyasını hiss etmək istəyən hər kəs üçün Şanlıurfa kəşf edilməyi gözləyən bənzərsiz bir diyardır.

Şanlıurfa - keçmişin daşlaşmış izlərini, mənəvi əfsanələri və ləziz süfrə mədəniyyətini bir araya gətirən nadir məkanlardandır. Tarixin sıfır nöqtəsini görmək, əsrlərin musiqi və ləzzət harmoniyasını hiss etmək istəyən hər kəs üçün Şanlıurfa kəşf edilməyi gözləyən bənzərsiz bir diyardır. Bu qədim tarixə malik şəhər insanlıq sivilizasiyasının formalaşdığı qədim Mesopotamiya torpaqlarının mərkəzində yerləşir. Şəhərin tarixi Paleolit dövrünə qədər uzanır və dünyada məlum olan ən qədim məskunlaşma yerlərindən biridir.

Əsrlər boyu Şumer, Akkad, Babil, Xet, Assuriya, Fars, Makedoniya (Hellenistik), Roma, Bizans, Əməvi, Abbasi, Səlcuqlu və Osmanlı kimi böyük imperatorluqların tərkibində olmuşdur.  Şəhər İbrahim, Əyyub, Şeys və Yəhya peyğəmbərlərin adları ilə bağlı dini əfsanələrə ev sahibliyi etdiyinə görə "Peyğəmbərlər Şəhəri" kimi tanınır.

Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsi zamanı göstərdiyi qəhrəmanlığa görə şəhərə 1984-cü ildə "Şanlı" titulu verilmişdir. 

Şanlıurfa həm inanc, həm də arxeologiya və mədəniyyət turizmi baxımından dünyanın ən cəlbedici mərkəzlərindən biridir.

Göbəklitəpə və Daş Təpələr: "Tarixin sıfır nöqtəsi" sayılan 12 000 illik Göbəklitəpə, YUNESKO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır. Karahantepe ilə birlikdə bölgə arxeologiya həvəskarlarının əsas dayanacaq nöqtəsidir.

Balıqlıgöl: İbrahim peyğəmbərin oda atıldığı zaman odun suya, odunların isə balığa çevrildiyinə inanılan mistik məkan.

Harran Qubbalı Evləri: Qədim dövrlərdən qalan, palçıq və kərpicdən tikilmiş konik damlı unikal yaşayış evləri və dünyanın ilk universitetlərindən birinin qalıqları.

Halfeti: Fərat çayının suları altında qalmış qədim binaları, minarəsi və yalnız burada bitən unikal "Qara Qızıl gülü" ilə məşhur olan cənnət məkan.

Şanlıurfa Arxeologiya və Mozaika Muzeyi: Türkiyənin ən böyük muzey komplekslərindən biri olub, bölgədən tapılan minlərlə eksponatı və zəngin mozaikaları nümayiş etdirir.

Sıra Gecələri və Qastronomiya: Turistlər üçün unudulmaz təcrübə olan ənənəvi musiqili Sıra gecələri, məşhur Şanlıurfa kebabı və isotlu lezzətlərlə tamamlanır.

Ötən gün Bakıda minilliklərin qovuşduğu fərqli bir aləm hiss edildi. Türkiyə və Azərbaycan arasındakı sarsılmaz mədəniyyət və qardaşlıq körpüsünü daha da möhkəmləndirmək məqsədilə təşkil olunan "Tarixin Qəlbi Xəzərin Sahilində: Şanlıurfa Mədəniyyət Günləri" paytaxt sakinlərinə və şəhərimizin qonaqlarına unudulmaz anlar yaşatdı. Tədbirin ən diqqətçəkən məqamlarından biri bəşəriyyət tarixinin yenidən yazıldığı Göbeklitepe və Karahantepe arxeoloji möcüzələrinin virtual və vizual təqdimatları oldu. 12 000 illik keçmişə işıq tutan bu qədim məbədlər kompleksi, arxeologiya həvəskarlarının böyük marağına səbəb oldu. İzləyicilər insanlıq sivilizasiyasının ilk addımlarının atıldığı bu torpaqların sehri ilə yaxından tanış olmaq imkanı əldə etdilər. Bununla yanaşı, "Peyğəmbərlər Diyarı" kimi tanınan Şanlıurfanın mənəvi atmosferi, Balıqlıgöl əfsanəsi və mistik keçmişi xüsusi sərgilərlə nümayiş olundu.

Şanlıurfanın zəngin folkoru və qonaqpərvərlik rəmzi olan məşhur Sıra gecələri ənənəsi tədbirin bədii hissəsinə xüsusi rəng qatdı. Qədim karvansara divarları arasında əks olunan ənənəvi musiqi ifaları, qaval sədaları və ritmik rəqslər bakılılara Şərq mədəniyyətinin ən saf ruhunu hiss etdirdi. Tədbir çərçivəsində qurulan sənətkarlıq stendlərində holds-gümüş işləmələri, misgərlik sənəti və Şanlıurfaya xas əl işləri canlı olaraq nümayiş etdirildi.

Mədəniyyət Günləri Bakı Yunus Əmrə İnstitutunun ev sahibliyi, Şanlıurfa Böyükşəhər Bələdiyyəsi və TÜİB-in sıx əməkdaşlığı və dəstəyi ilə baş tutan bu mədəniyyət bayramı, sadəcə bir sərgi deyil, iki qardaş xalqın ruhən bir-birinə nə qədər yaxın olduğunu bir daha sübut etdi. Fərat çayının bərəkəti ilə Xəzərin xəfif mehi Bakı səmasında qovuşaraq turizm və mədəniyyət sahəsində yeni bir sahifə açdı. Şanlıurfanın məşhur Sıra gecələri ənənəsi ilə Azərbaycanın Muğam və Aşıq məclisləri ruhən bir-birinə çox yaxındır. Hər iki ənənədə musiqi, söhbət, samovar çayı və qonağa göstərilən xüsusi hörmət əsas yer tutur.

TÜİB rəhbərliyi iki şəhər arasında mədəniyyət, turizm və ticarət əlaqələrini daha da canlandırmaq üçün Bakı ilə Şanlıurfa arasında birbaşa təyyarə reyslərinə başlanılması təklifini və təşəbbüsünü irəli sürüb. Tədbirin uğurla baş tutmasında Türkiyə–Azərbaycan İş Adamları və Sənayeçiləri İctimai Birliyinin (TÜİB) rolu xüsusilə diqqət çəkib. TÜİB sədri Hüseyin Büyükfırat Şanlıurfa və Bakının ortaq tarixi irsinə toxunaraq, iki region arasında həm mədəni, həm də iqtisadi əlaqələrin inkişafının vacibliyini qeyd edib. Birlik rəhbərliyi turizm və ticarəti daha da canlandırmaq məqsədilə Bakı–Şanlıurfa birbaşa aviareyslərinin açılması təşəbbüsünü də gündəmə gətirib.

Bakıda "Tarixin qəlbi Xəzərin sahilində: Şanlıurfa Mədəniyyət Günləri" çərçivəsində sentyabrın 5-də İçərişəhərdə yerləşən Bakı Fotoqrafiya Evində mətbuat konfransı və rəsmi sərgi açılışı keçirilib. Tədbirdə Şanlıurfanın zəngin tarixi, mədəni irsi və Göbeklitepe kimi qədim abidələrinin tanıtımı, eləcə də Azərbaycan və Türkiyə arasında mədəni əlaqələrin möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən layihələr KİV nümayəndələrinə təqdim olundu.

Qeyd edək ki, Azərbaycan ilə Türkiyənin Şanlıurfa bölgəsi arasındakı münasibətlər ortaq köklərə, oxşar mədəni irsə və son illərdə sürətlə inkişaf edən regional tərəfdaşlığa dayanır. Bu əlaqələr həm tarixi hafizə, həm də müasir iqtisadi-mədəni layihələr müstəvisində özünü büruzə verir. Şanlıurfa və Azərbaycan əhalisinin bir çox adət-ənənələri, folkoru, xalq musiqisi və hətta mətbəx mədəniyyəti bir-birinə çox yaxındır. Xüsusilə Bayat, Qacar və digər oğuz boylarının bu torpaqlardakı tarixi izləri hər iki bölgənin ortaq mədəniyyət beşiyindən bəhrələndiyini göstərir. İbrahim peyğəmbərin yurdu kimi tanınan Şanlıurfa, Azərbaycan dindarları və ziyarətçiləri üçün hər zaman mühüm inanc və ziyarət mərkəzlərindən biri olmuşdur.

Qədim İpək Yolu üzərində yerləşən hər iki şəhərdə orta əsrlərə aid karvansaralar, tarixi bazarlar və sənətkarlıq məhəllələri mövcuddur. 

Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasındakı münasibətlər "Bir millət, iki dövlət" konsepsiyasına söykənən, dünyada analoqu az olan unikal bir qardaşlıq nümunəsidir. Şanlıurfa ilə Azərbaycan arasındakı sıx tellər də bu böyük dostluq və mədəniyyət mozaikasının ayrılmaz bir hissəsidir. Azərbaycan dili ilə Türkiyə türkçəsinin, xüsusilə Anadolu və Şanlıurfa şivələrini söz ehtiyatı, atalar sözləri və deyimləri demək olar ki, eynidir. İbrahim peyğəmbərin diyarı olan Şanlıurfa kimi müqəddəs məkanlar əsrlər boyu Azərbaycan zəvvarları və ziyarətçiləri üçün mənəvi cazibə mərkəzi olub.

Azərbaycan və Türkiyə xalqları arasındakı münasibətlər sıradan bir diplomatiya və ya coğrafi qonşuluq çərçivəsinə sığmayan, kökü əsrlərin sınağından çıxmış sarsılmaz bir qardaşlıq təcəssümüdür. Şanlıurfa ilə Bakı arasında qurulan bu yeni mədəniyyət, turizm və iqtisadiyyat körpüsü "Bir millət, iki dövlət" fəlsəfəsinin sadəcə sözdə deyil, gündəlik həyatda, ortaq dəyərlərdə və gələcəyə atılan addımlarda necə parlaq əks olunduğunun canlı sübutudur. Fəratın bərəkəti ilə Xəzərin xəfif mehinin qovuşduğu bu doğmalıq, iki qardaş xalqın birliyinin əbədi və sarsılmaz olaraq qalacağını bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirir.

Xeyransa İsmayılova