Faiq İsmayılov: 

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə müasir, lakin tarixi kimliyi qoruya bilən kənd və şəhərlər salınmalıdır

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə  yalnız dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması deyil, insanların öz tarixi-mədəni mühitinə qayıdışının təmin edilməsi prosesidir. Buna görə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni kənd və şəhərlərin salınması zamanı müasir şəhərsalma prinsipləri ilə tarixi irsin qorunması arasında balans yaradılmalıdır.
Bu mərhələnin əsas məqsədlərindən biri müasir yaşayış və iqtisadi tələbləri tarixi-mədəni kimliyin qorunması ilə uzlaşdıran şəhər və kənd mühiti yaratmaqdır. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kimi zəngin tarixi-mədəni irsə malik ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması keçmişlə gələcək arasında davamlı əlaqənin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yeni yaşayış məntəqələri texnoloji baxımdan müasir, sosial baxımdan rahat və iqtisadi cəhətdən dayanıqlı olmaqla yanaşı, ərazinin tarixi yaddaşını, memarlıq xüsusiyyətlərini, yerli həyat tərzini və mədəni landşaftını yaşatmalıdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidənqurulması zamanı ərazinin yalnız fiziki coğrafiyası deyil, onun tarixi-mədəni xəritəsi də nəzərə alınmalıdır. Keçmiş yaşayış məntəqələrinin küçə quruluşu, meydanları, dini və ictimai tikililəri, qəbiristanlıqları, su mənbələri, körpüləri, sənətkarlıq məkanları və digər irs obyektləri sənədləşdirilməli və mümkün olduqda yeni şəhərsalma strukturuna inteqrasiya edilməlidir.
Bu yanaşma nəticəsində yeni şəhər və kəndlər sadəcə “yeni tikilmiş məkan” deyil, keçmişlə gələcək arasında əlaqə yaradan canlı mədəni mühit kimi formalaşar. “Müasirlik + tarixi yaddaş” modeli Böyük Qayıdış çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılmasında aşağıdakı model əsas götürülə bilər:
Tarixi irs → Mədəni landşaft → Müasir şəhərsalma → Sosial infrastruktur → Yaşıl və rəqəmsal texnologiyalar → Dayanıqlı iqtisadiyyat
Burada məqsəd keçmişi olduğu kimi təkrarlamaq deyil. Əsas vəzifə tarixi kimliyin müasir həyat standartları ilə uyğunlaşdırılmasıdır. Məsələn, ənənəvi memarlıq elementləri müasir konstruksiyalarla birləşdirilə, yerli daş və digər materiallardan istifadə edilə, tarixi küçə və məhəllə strukturlarının xarakterik xüsusiyyətləri yeni planlaşdırmada davam etdirilə bilər. 
Münaqişədən sonra yenidənqurma zamanı ən böyük risklərdən biri kənd və şəhərin əvvəlki məkan strukturunun tamamilə dəyişdirilməsidir. Küçələrin, meydanların, məhəllələrin və ictimai məkanların tarixi əlaqələrinin qorunması şəhərin identikliyinin saxlanılmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan şəhərsalma layihələrindən əvvəl:
⦁    tarixi şəhər planı sənədləşdirilməli; 
⦁    əvvəlki küçə və məhəllə strukturu müəyyənləşdirilməli; 
⦁    tarixi landşaft elementləri xəritələşdirilməli; 
⦁    mühüm baxış nöqtələri və panoramalar müəyyən edilməli; 
⦁    yeni tikililərin tarixi mühitə vizual təsiri qiymətləndirilməlidir. 
Xüsusilə Şuşa və Ağdam kimi tarixi şəhərlərdə şəhərsalma qərarları yalnız ayrı-ayrı abidələrin deyil, bütöv tarixi şəhər mühitinin qorunması prinsipi əsasında qəbul edilməlidir.
Şəhərsalma zamanı tarixi əhəmiyyət daşıyan ərazilər ayrıca müəyyənləşdirilməli, onların ətrafında qoruma və inkişaf zonaları yaradılmalıdır. Tarixi binaların bərpası, arxeoloji ərazilərin mühafizəsi, dini və memorial obyektlərin qorunması ilə yanaşı, həmin məkanların gündəlik şəhər həyatına inteqrasiyası təmin edilməlidir. Bu, irsin “muzeyləşdirilməsi” əvəzinə onun yaşayan şəhər mühitinin bir hissəsinə çevrilməsinə imkan verər.
Tarixi kimliyin qorunması yeni binaların mütləq şəkildə keçmiş memarlıq nümunələrinin surəti olması demək deyil. Əksinə, yeni memarlıq öz dövrünü ifadə etməli, lakin mövcud tarixi mühitlə miqyas, material, rəng, ritm və kompozisiya baxımından harmonik əlaqə yaratmalıdır. Bu yanaşma iki ifratdan qorunmağa imkan verir:
⦁    Birinci ifrat: tarixi binaların tamamilə imitasiya edilməsi və şəhərin “dekorativ keçmiş” obrazına çevrilməsi.
⦁    İkinci ifrat: tarixi mühitlə heç bir əlaqəsi olmayan, şəhərin memarlıq və mədəni kimliyini zəiflədən standart tikililərin üstünlük təşkil etməsi. Optimal yanaşma müasir, lakin kontekstual memarlıqdır.
Şəhərin kimliyi yalnız binalardan ibarət deyil. Küçələr, meydanlar, bulaqlar, dini məkanlar, məktəblər, bazarlar, qəbiristanlıqlar, bağlar və digər məkanlar kollektiv yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Münaqişə nəticəsində fiziki məkanın dağıdılması ilə yanaşı, həmin məkanla bağlı sosial yaddaşın da zəifləməsi mümkündür. Buna görə bərpa prosesində:
⦁    əvvəlki küçə adlarının və tarixi toponimlərin qorunması; 
⦁    tarixi məkanların yaddaş xəritələrinin hazırlanması; 
⦁    yerli icmaların xatirələrinin sənədləşdirilməsi; 
⦁    tarixi hadisələrlə bağlı memorial məkanların yaradılması; 
⦁    əvvəlki ictimai məkanların funksional baxımdan mümkün olduqda bərpası əhəmiyyətli vasitələrdir.
Tarixi kimliyin qorunması şəhərin müasir ehtiyaclarını məhdudlaşdırmamalıdır. Yeni yaşayış məhəllələri enerji səmərəliliyi, əlçatanlıq, rəqəmsal infrastruktur, nəqliyyat, səhiyyə, təhsil və ictimai xidmətlər baxımından müasir standartlara cavab verməlidir. Bu baxımdan “tarixi şəhər + ağıllı şəhər” yanaşması xüsusilə perspektivlidir. Rəqəmsal xəritələşdirmə, GIS, 3D modelləşdirmə, ağıllı nəqliyyat sistemləri, enerji səmərəli binalar və rəqəmsal irs platformaları tarixi mühitin qorunması ilə paralel tətbiq edilə bilər.
Tarixi kimliyin qorunması yalnız memarların və dövlət qurumlarının vəzifəsi olmamalıdır. Qayıdan əhali öz kəndinin və şəhərinin gələcək simasının formalaşmasında iştirak etməlidir. Bu məqsədlə:
⦁    keçmiş sakinlərin xatirələri və ailə arxivləri toplanmalı; 
⦁    yerli toponimlər qorunmalı; 
⦁    ənənəvi yaşayış və təsərrüfat formaları öyrənilməli; 
⦁    icmanın şəhərsalma layihələrinə münasibəti nəzərə alınmalı; 
⦁    yerli mədəni irs daşıyıcılarının bilik və təcrübəsindən istifadə edilməlidir. 
Postmünaqişə şəhərsalmasının digər mühüm istiqaməti ekoloji dayanıqlılıqdır. Şəhərin yenidən qurulması zamanı təbii landşaftın qorunması, yaşıllıq sisteminin bərpası, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə və iqlim risklərinin nəzərə alınması vacibdir. Bu məqsədlə:
⦁    yaşıl dəhlizlər; 
⦁    şəhər parkları; 
⦁    piyada və velosiped yolları; 
⦁    yağış sularının idarə edilməsi sistemləri; 
⦁    enerji səmərəli binalar; 
⦁    təbii landşaftın qorunması şəhərsalma strategiyasının tərkib hissəsinə çevrilməlidir.
Tarixi şəhərin kimliyini yalnız dövlət qurumları və layihəçilər müəyyənləşdirməməlidir. Yerli əhali, xüsusilə doğma şəhər və kəndlərinə qayıdan icmalar şəhərsalma prosesinin iştirakçısı olmalıdır. İcma iştirakı:
⦁    tarixi məkanların müəyyənləşdirilməsinə; 
⦁    məkan yaddaşının sənədləşdirilməsinə; 
⦁    prioritetlərin seçilməsinə; 
⦁    yeni ictimai məkanların planlaşdırılmasına; 
⦁    bərpa layihələrinin sosial qəbulunun yüksəldilməsinə kömək edir.
Bu baxımdan postmünaqişə şəhərsalması “insan üçün şəhər” prinsipinə əsaslanmalıdır.
Tarixi kimliyin qorunması iqtisadi inkişaf üçün də resurs yaradır. Bərpa edilmiş tarixi məkanlar mədəni turizm, yaradıcı sənayelər, yerli sənətkarlıq və xidmət sektorunun inkişafına şərait yarada bilər. Lakin turizm məqsədi ilə tarixi mühitin həddindən artıq kommersiyalaşdırılmasına yol verilməməlidir. Tarixi şəhər ilk növbədə yaşayan şəhər, yalnız bundan sonra turizm məkanı olmalıdır.
Münaqişədən sonra şəhərlərin bərpasında əsas məsələ keçmişi tamamilə təkrarlamaq və ya keçmişdən imtina etmək deyil. Əsas məqsəd tarixi kimliyi qoruyaraq gələcəyin şəhərini qurmaqdır. Bunun üçün müasir memarlıq, rəqəmsal texnologiyalar, ekoloji dayanıqlılıq və müasir infrastruktur tarixi məkan, memarlıq irsi, toponimika, kollektiv yaddaş və yerli icmalarla uzlaşdırılmalıdır.
Belə şəhərsalma modeli nəticədə “keçmişi qoruyan, bu günü yaşayan və gələcəyə hazır olan şəhər” konsepsiyasını formalaşdırır. Bu isə postmünaqişə bərpasının yalnız fiziki deyil, həm də mədəni, sosial və mənəvi bərpa olmasını təmin edən mühüm şərtdir.
Qayıdış kəndlərinin planlaşdırılmasında kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq, yerli istehsal və turizm imkanları da nəzərə alınmalıdır. Ənənəvi təsərrüfat formalarının, mətbəxin, sənətkarlığın, folklorun və yerli mərasimlərin yaşadılması kəndin sosial-mədəni həyatını gücləndirə bilər. Beləliklə, “ağıllı kənd” yalnız texnoloji kənd deyil, həm də “mədəni yaddaşa malik kənd” olmalıdır.
Böyük Qayıdışın şəhərsalma fəlsəfəsini belə ifadə etmək mümkündür: “Yeni şəhər və kənd keçmişin surəti deyil, keçmişin yaddaşını gələcəyə daşıyan müasir yaşayış məkanı olmalıdır.”
Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri yalnız infrastruktur layihəsi kimi deyil, mədəni irsin qorunması, sosial reinteqrasiya, regional inkişaf və milli tarixi yaddaşın davamlılığı layihəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Nəticədə Böyük Qayıdış çərçivəsində yaradılan kənd və şəhərlər müasir, təhlükəsiz, ekoloji və texnoloji baxımdan dayanıqlı, eyni zamanda öz tarixi-mədəni simasını qoruyan yaşayış məkanlarına çevrilə bilər. Bu isə gələcək nəsillərə həm müasir həyat keyfiyyəti, həm də “bu məkanın tarixi var” duyğusunu ötürəcək.

Faiq İsmayılov