Faiq İsmayılov:

Qərbi Zəngəzur abidələri: Qarakilsə Monastr Kompleksi

Qərbi Zəngəzur regionunun Qarakilsə şəhəri,  indiki  Ermənistan Respublikasında rayon mərkəzi inzibati yaşayış məntəqəsidir. Qarakilsə rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1940-cı il martın 2-nə qədər Qarakilsə rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Sisian rayonu adlandırılıb. Qarakilsə şəhərinin adı ərazidə yerləşən Alban dövrü memarlıq abidəsinin adından götürülüb.
Qarakilsə rayonunun olduqca zəngin tarixi var. Burada alban mədəniyyətinə məxsus çoxsaylı memarlıq abidələri, antik qalalar, sujet xarakterli oymalar, bədii daş nümunələri, at qoç heykəlləri, qayaüstü təsvirlər mövcuddur. Təəssüf ki, ərazidə olan tarix və mədəniyyət  abidələrinin demək olar ki hamısı ermənilər tərəfindən mənimsənilərək ermənilərin mədəni-irs nümunələri kimi təbliğ edilir. 
Alban dövrünün möhtəşəm abidələrindən olan Qarakilsə Bazilikası Qərbi Zəngəzur regionunun Qarakilsə şəhərinin şimal-qərbində yerləşir.  Abidənin dəqiq tikilmə tarixi ilə bağlı rəsmi məlumat yoxdur. Kompleksin Memarlıq quruluşuna və litoqrafiyaların öyrənilməsinə əsaslanaraq VII əsrə aid olduğunu güman etmək olar. Qeyri-rəsmi məlumata görə abidənin üzərində inşa tarixini əks etdirən divar yazısı giriş qapısının üstündə olub. Lakin bu yazı ermənilər tərəfindən silinərək yox edilib. 
Erməni tarixçiləri abidəni XIII əsrə aid etsələrdə abidənin üzərində qalan bəzi ornamental bəzək nümunələri, abidə ətrafında sındırılarraq yararsız hala salınan bədii daş nümunələrinin qalıqlarından abidənin VII əsrdə tikildiyi ehtimalını yaradır.
Kompleksin mərkəzi bazilikası üçnefli divarları taxçalı, xaç formalı, mərkəzi günbəzli, dörd küncündə dördbucaqlı tağları olan kompozisiyaya malikdir. Günbəzin on ikinci novu tağlarla, xüsusi işlənmiş karnizlərlə bəzədilib, günbəz daşıyan tağlar əyri dayaqlar üzərində dayanır. 
Məbədin cənub və qərb tərəfə açılan iki giriş qapısı var.
Abidə Plan həllinə görə, Vağüdü və Tatev monastrlarının əsas xüsusiyyətlərini təkrarlayır. Oxşar məbədlərdən fərqli olaraq burada günbəzin altındakı boşluq tam kvadrat formadadır, bütün apsislər bir-birinə bərabərdir. Bina üç böyük pəncərəyə malikdir. 
Xarici fasadlar strukturun məkan inkişafının diqqətəlayiq elementləri olan enli, üçbucaqlı kəsikli, nazik taxçalarla işlənmişdir. Quruluşun bütün dekorativ elementləri (daxili, sütunların burulmuş başlıqları, pəncərələrin yuxarı hissələri və taxçalar, VII əsrin ikinci yarısında ümumiləşdirilmiş ornamentasiya formalarına uyğunlaşdırılıb.
Qarakilsə Monastr kompleksi divarlarına yerləşdirilən insan heykəlləri ilə digər monastrlardan seçilir.Məbədin daxili interyerindəki, günbəz yarımkürəsinin aşağı hissəsi nəfis bəzəklərlə bəzədilmişdir. Burada 39 oyma işarəsi indiyədək qorunub saxlanılmışdır.  
Orta əsrlərin yadigarı olan Qarakilsə Alban monastırı ərazinin inzibati yaşayış məntəqələrinə uzaq olduğundan boş qalmış, heç bir tarixi dönəmdə burada heç vaxt erməni millətindən olanlar dini ibadətlə məşğul olmamışdır.
Ermənilər 1990-cı illərdə müstəqillik qazandıqdan sonra abidəni bərpa edərək öz orginal görkəminə uyğun olamayan başqa bir formaya salıblar. Beləki abidənin ümumi görkəminə və lanşaftına əlavələr edilmiş, divar yazıları ornamental bəzəklər, bədii daş nümunələri sındırılaraq abidədən uzaqlaşdırılmış, abidəni erməni monastrı adlandırmışdılar. 
Lakin bəzi pəncərələrin üstündəki eləcədə abidənin günbəzinin ətrafındakı haşiyələrin bəziləri  dövrümüzə qədər saxlanmışdır. 
Ermənistan hökuməti abidəyə turistlərin diqqətini çəkmək üçün abidə ətrafında monumental xaç qurğuları, yonulmuş daşlardan pilləkənlər və böyük xaç daşları inşa edərək, abidələrin bərpası qaydalarını pozublar. Ermənilər Azərbaycanın mədəni – irsinə aid tarix və mədəniyyət abidələrinə qarşı bütün bu vandallığa yol versələrdə Hal-hazırda türk totemlərindən sayılan at və qoç fiqurlarının bəzi nümunələri abidə ətrafında qalmaqdadır.
Albanların yaratdığı dini abidələrdən sayılan bu məbəd qara, yonulmuş bazalt daşdan tikildiyinə görə Qarakilsə adlandırılmışdır. Tarixi mənbələrə görə Qarakilsə məbədi xristianlıqdan əvvəlki dönəmdə mövcud olmuş, bütpərəst məbədinin yerində tikilmişdir. Bəlkədə bu baxımdan Qarakilsə məbədinin memarlığında xristianlıqdan əvvəlki memarlıq elementlərindən istifadə olunmçuşdurki bu da digər alban məbədlərində çox nadir hallarda rast gəlinir.   
Qarakilsə abidəsinin geniş şəkildə tədqiq olunmağa böyük ehtiyacı var.

Faiq İsmayılov
AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix və Etimologiya İnstitunun əməkdaşı