Faiq İsmayılov: 

Rusiyanın Kavkaz-uzel saytı mənim adımdan əsası olmayan məlumat paylaşıb 

Ermənistanın News.am xəbər portalına istinad edən, Rusiyanın Kavkazskiy Uzel saytının verdiyi məlumata görə (28.03.2025) “ABŞ-ın Beynəlxalq Dini Etiqad Azadlıqları Komissiyası öz hesabatında Azərbaycanın Qarabağda erməni mədəniyyət və tarixi abidələrini məhv etdildiyi” barədə məlumat yayıb. https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/409881  Bundan bir az öncə isə yəni 2024-cü il dekabrın 5-də indiki Ermənistanın bir qrup ictimai təşkilatları BMT və YUNESKO-ya müraciət edərək Azərbaycan tərəfinin işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində erməni mədəni irsinin “dağıdılmasının” dayandırılması üçün bölgəyə missiya göndərilməsini tələb ediblər.

Hesabatda göstərilən faktlar əgər doğrudursa, o zaman belə bir sual yaranır doğurdanmı bu ərazilərdə erməni mədəni irs nümunələri olub? – Əgər olubsa onlar niyə Sovet dövrü Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin erməni rəhbərliyi tərəfindən Azərbaycanda yaşayan yəhudi, rus, udin, talış və digər xalqların mədəni irs nümunələri kimi qeydiyyata alıb sənədləşdirilməyib?  Əgər bu ərazilər ermənilərə məxsus olubsa o zaman nədən işğal dövrü ermənilərin özləri tətərəfindən 1990-2020-ci illər ərzində 2000-dən çox toponim və yer adlarını, 50 memarlıq abidələrinin xarici interyerini dəyişiblər?

Buradan belə çıxır ki, Azərbaycanla sülh sazişindən danışan Ermənistan hələdə Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməyib. Bu müraciətlərdə mən bir şeyi anlaya bilmirəm, 30 il erməni işğalı altında qalan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərindəki hansı erməni mədəni irsindən sönbət gedir? Çünki bu bölgələrdə ermənilər,  keçən əsrin əvvəllərinə qədər toplum halında yaşamayıblar. Məhz bu baxımdan da, heç bir tarixi dövrdə adı çəkilən ərazilərdə bir dənə də olsun ermənilərə aid memarlıq abidəsi qeydiyyata alınıb arxivləşdirilməyib. 
Hesabatda göstərilir ki, Qarabağın Aterk (Ağdərə rayonunun Həsəngiz kəndi nəzərdə tutulur) və Xin Şen (Şuşa rayonunun Qala dərəsi kəndi nəzərdə tutulur) kəndlərində abidə və qəbistanlıq “dağıdılıb”. Yaılan bu məlumat heç bir əsası olmayan dezinformasiyadan başqa bir şey deyildir. Çünki bu iki kəndin müasir erməni qəbristanlıqları toxunulmaz olaraq qalır. Qaladərəsi kəndi yaxınlığında bir təpənin üzərində tikilən qurğu isə işğal dövrü Azərbaycan Hökumətinin icazəsi olmadan tikildiyi üçün qanunsuz hesab edilir. Mənə görə o qurğu sökülməlidir.
Saytın istinad etdiyi hesabata görə, Azərbaycan Hökuməti guya “2024-cü ilin iyun ayında Amerikanın “Freedom House” qeyri-hökumət təşkilatı Azərbaycanın 2020 və 2023-cü illərdə hərbi əməliyyatlar zamanı Dağlıq Qarabağı öz etnik erməni əhalisindən və tarixi-mədəni varlığından təmizləmək üçün hərtərəfli, sistemli strategiya həyata keçirdiyini müəyyən” etdiyi bildirilir. 
Doğurdanmı “Freedom House” qeyri-hökumət təşkilatı göstərdiyi tarixdə Qarabağ Regionunda yaşayan ermənilərin məhz Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etmək istəmədiklərinə görə məskunlaşdıqları ərazini tərk etdikləri barədə ermənilərin özlərinin verdikləri yüzlərlə ifadələrindən xəbərsiz olublar? Bəlkə bu təşkilatın 1988-1992-ci illərdə bir milyondan çox əhalinin ermənilər tərəfindən indiki Ermənistan Respublikası və Azərbaycanın Qarabağ eləcədə Şərqi Zəngəzur regionlarından bir milyondan çox azərbaycanlı əhalinin etnik təmizləməyə məruz qaldıqlarındanmı xəbərsizdir?

Hesabat müəllifləri ABŞ hökumətini Azərbaycanın dövlət qurumlarına qarşı sanksiyalar tətbiq etməyə mədəni və dini irs nümunələrini yoxlamaq üçün bölgəyə beynəlxalq müşahidəçilərin göndərilməsini təmin etməyi tövsiyə edirlər. Əslində isə Azərbaycan ərazilərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında (1990-2020) Azərbaycan tərəfi son 30 ildə faktaraşdırıcı missiyaların Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarına göndərilməsi üçün dəfələrlə müraciət etsədə, bu Beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qulaq ardına vurulmuşdur. Çünki faktaraşdırıcı missiya gəlsəydi ərazidə 814 memarlıq abidəsinin 80%-ni ya dağıdılmış yada yarımuçur, 20%-ni isə xarici interyerinin dəyişdirildiyini görəcəkdi. 747 arxeoloji abidənin demək olar ki hamısının qanunsuz istismar edildiyinin şahidi olacaqdı. Etnik təmizləmə nəticəsində 712 kənd, 7 şəhər və bir o qədər də şəhər tipli qəsəbənin xarabalıqları diqqət çəkəcəkdi. Bütün bunların Beynəlxalq Təşkilatlarda müzakirə mövzusuna çevrilməməsinin yalnız bir səbəbi vardı, erməni cinayətlərini örtbasdır etmək. 

2020-ci ildə 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra ermənilər yenidən “erməni mədəni irs” nümunələrinin dağıdılması ilə bağlı ermənilər Azərbaycanı ittiham etməyə başladılar. Şuşa şəhərindəki rus provaslav kilsəsinin ermənilərə məxsusluğu barədə yalan şaiyələr yaymağa başladılar. O dövrdə mənim cavabım çox gecikmədi.

https://azertag.az/xeber/tarix_institutunun_emekdasi_susada_xristian_kilselerinin_yaranma_tarixi_1822_ci_ilden_baslanir-2368766  

Hesabatda bu məsələyə yenidən qayıdılıb və bir az da uzağa gedərək Şuşadakı rus provaslav kilsəsini “Yaşıl saat kilsəsi” adlandırıblar. Bu bir daha göstərir ki ermənilər utanmadan yalan danışmağı bacarırlar. Şuşa şəhəri erməni içğalından azad edildikdən sonra digər abidələr kimi rus provaslav kilsəsində də təmir bərpa işləri başlandı. Hesabatda bu hadisəni,  Toğrul Cuvarlı adlı  hansısa azərbaycanlı “siyasətçi”nin adından belə ifadə olunur:  “Şuşidə (azərbaycanca adı – Şuşa) “Yaşıl Saat kilsəsi” dağıdılıb. Bu kilsənin sökülməsi qeyri-mümkündür, çünki o, Azərbaycanın qorunan tarixi tikililər reyestrinə daxil edilib, Azərbaycan tarixçisi Faiq İsmayılov bildirib”.  Bir daha mən bəyan edirəm mənim adımdan yazılan bu ifadə təxribat xarakterli növbəti erməni yalanından başqa bir şey deyildir.

Faiq İsmayılov
AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitunun əməkdaşı