Faiq İsmayılov:

Ağdərə rayonunun Suqovuşan kəndi: Malikanə kompleksi

Abidə, Ağdərə  rayonunun  Suqovuşan (işğal dövru ermənilər bu kəndi Mağavuz adlandırırdılar) kəndindən təxminən 2 km qərb tərəfdə yerləşir. Malikanə Kompleksi, Tərtər çayının sağ sahilindəki yüksək meşəlik yamaclar boyunca uzanan orta əsrlərə aid istehkam xarakterli qədim yaşayış yerinin mərkəzin hissəsində Çiləbörd qalasının yaxınlığında yerləşir. Ərazidə    tədqiqat işləri aparılmadığından  kompleksə aid dəqiq məlumat yoxdur.

Əldə edilən qeyri-rəsmi məlumata əsasən malikanə kompleksində tikinti bərpa işləri, Çiləbörd(Ceraberd) məlikliyinin rəhbəri Məlik Yesaiyinin dövründə daha geniş aparılmışdır. Çiləbörd(Ceraberd) məlikliyi XIII-XIX əsrlərdə Qarabağın Xəmsə məlikliklərindən biri olub, müasir Kəlbəcər və Ağdərə rayonları ərazilərini əhatə etmişdir. Məlikliyin ərazisi Tərtər çayının yuxarı axarı, Çiləbörd qalası və qalanın ətraf əraziləri (müasir Ağdərə və Kəlbəcər rayonlarının bir hissəsi)ni əhatə edirdi.

Məliklik məliklər tərəfindən idarə olunan xristian feodal qurumu idi. Bu amil abidənin ermənilər tərəfindən abidənin erməni mədəniyyətinə aid edilməsinə səbəb yaratmışdır. Lakin, Çiləbörd(Ceraberd)  məlikliyi Qarabağ xanlığının inzibati bölgələrindən biri kimi, Qarabağın digər dörd məlikliyi (Gülüstan, Dizaq, Vərəndə, Xaçın) ilə birlikdə Xəmsə(beşlik) məlikliklərini təşkil edirdi.

Malikanənin tikilmə tarixi ilə bağlı rəsmi məlumat yoxdur. Lakin ərazidəki tikinti qalıqlarından məlum olur ki, buradakı tikintilər XVII əsrdan başlayaraq XVIII əsrin sonuna kimi davam etmişdir.

Bəzi erməni aqlimləri məbəd kompleksini  Çiləbördlü Məlik-Adəmə aid edirlər və  XVIII əsrin ikinci yarısında tikildiyini ehtimal edirlər. Lakin, Malikanə Kompleksinin ərazisində qalan tikinti qalıqları malikanənin XVII əsrdən başlayaraq tədricən inkişaf etdiyini yəni tikildiyini göstərir. Bu gün aparılan müşahidələrə əsasən demək olar ki, Kompleks  daha qədim tikinti xarabalıqların üzərində inşa edilmişdir.  Beləki, orijinal daş tağlı hissələrə  sonradan taxta otaqların əlavə edildiyi aydın görünür. Bu malikanənin ümumi quruluşu

Ayrı-ayrı otaqlarda istifadə edilən tikinti üsulları bu fikri daha da dəstəkləyir. Kompleksin tağlı tavanı və taxçaları ilə seçilən cənub-qərb zalı, Yerits Mankants Monastırının (XVII əsr) patriarxal iqamətgahında görülən formaları xatırladır. Bunun əksinə olaraq, malikanənin düz damlı otaqları  Çiləbörd və Gülüstan qalalarının  malikanələrinə bənzəyir. 

* * *

Qorxmaz Mustafayev

Faiq müəllim, “Çiləbörd” adı ermənilərin “Craberd” (Cürəberdə uyğunlaşdırmaq üçün, güya suyun (yəni Tərtər çayı) üstündə olduğu üçün, “cür-su) deyə uydurmasıdır, düzgün adı Çələbiyurddur. “Çiləbörd” mahalı heç zaman Ağdərə və Kəlbəcər ərazisini əhatə etməyib, ən balaca mahallardan idi. Ağdərənin Sərsəng hissəsindən Göyçəyə qədər olan ərazilərı qədim türk tayfalarından olan kolanıların adı ilə adlanan Kolanı mahalına aid idi. … Ruslar 1840–cı illər islahatlarından sonra Tərtər-Xaçın çayları boyunca olan mahalları “Çələbiyurd” ( rusca “Çelyabyurt”) adı altında birləşdirdilər və bir müddət belə idarə etdilər. Ağdərə və Kəlbəcər əraziləri o zaman erməni deyil, rus idarəçiliyində “Çələbiyud” adlı inzibati quruma daxil oldu. Sonra Cavanşir qəzası yaradıldı. Sizdən çox xahiş edirəm, məqalənizə bir daha diqqət yetirəsiniz, getmiş yanlış məlumatlarda düzəliş etməyə ehtiyac var. …

Faiq Ismayilov

Qorxmaz müəllim sizin Çiləbörd adını, Çələbiyurd sözündən götürüldüyü ehtimalınızı bəyənirən. Lakin bu adın dəyişdirilməsi üçün bir çox tutarlı elmi sübutlar lazımdır

Qorxmaz Mustafayev

Faiq müəllim, 19-cu əsrə aid bölgə ilə bağlı əksər yazılı sənədlər, illərdir məqalələrimdə qeyd edirəm mənbələri… Belə toponimlər çoxdur, Xudavəng/Xodavəngi anlamsız Xotavəngə çevirdikləri kimi

Qorxmaz Mustafayev

“Çiləbörd” Çələbiyurdun təhrif olunmuş variantıdır, güya biz “Çara/Cra/ sonda Cürə/ berdi türkləşdirmişik. 100 ildir səhf bir fikri təkrarlayır, hətta Osmanlıcadan və digər əski əlifbadan tərcümələri təhrif olunmuş şəkildə veririk. Yəni türkcə olan “Çələbiyud”umuzun başına ip salıb ermənilırin uydurması olan “Çaraberd”i Çiləbörd etmək uğrunda mücadilə aparmışıq.

Faiq Ismayilov

Qorxmaz Mustafayev Cavabınıza görə təşəkkür edirəm məmnunluq duyuram. Azərbaycanın bütün ərazilərində toponimlərimiz böyük dəyişikliyə uğradılıb. Xüsusən də ermənilərin işğalı dövrü Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarının toponimləri tanınmaz hala düşüb. Təhrif edilmiş toponimlərin dəyişdirilməsi vacibdir. Bu adların hansıları bizim Ensklopediyalarımızda və digər sənədlərdə elmi sübut kimi qalıbsa, asanlıqla dəyişdirilir Məsələn: Maqavuz-Suqovuşan. O ki qaldı Çiləbörd adına, bu ad bir çox elmi əsərlərdə o cümlədən Osmanlının "Xaçın sancağı nahiyəsi" adlı sənədlərində hallanır eynən biz yazdəğımız kimi.

Qorxmaz Mustafayev

Faiq müəllim, ensiklopediyalarda, indi də vikipediyalarda vaxtilə təhrif olunmuş toponimlər, yanlış izahlar hələ də davam etməkdədir, ancaq qeyd etdiyiniz kimi düzəlişlər gedir və bütün düzəlişlərə uzun illər lazımdır. ... Adını çəkdiyiniz "Xaçın sancağı nahiyəsi" adlı mənbə yazanda, yəqin ki, 1590-cı ilə aid Osmanlı siyahıyaalmasını nəzərdə tutursunuz. Osmanlı sayım siyahılarını tərcümə edib çap etdirən tədqiqatçı alimimiz Hüsaməddin Qaramanlının 1590-1595-ci illərə aid Osmanlı siyahıyaalmasında "Xaçın livası", yaxud "Xaçın-Qərqər livası" haqqında yazanda "Çələbiyurd"un bir hissəsinə düzəliş edib. Toponimin "Çələb" hissəsi düzəldilib, qalır "berd/börd" hissəsinin XIX əsr rus siyahıyaalmalarında yazıldığı kimi "yurd"a düzəldilməsi. Yəni asanlıqla başa düşülən "Çələb(i)yurd"u "Ciləbörd", "Ç(a)raberd" qeyd etməklə 19-cu yüzillikdə gəlib, bölgənin xristian türklərin maddi irsinə sahiblənən hayların izi ilə getməyək. ... Və mənbədə adı çəkilən ""Dağlıq Çələberd" (Dağlıq Çələbyurd-Q.M,) deyəndə Qısaabad (Kasapet), Gülyataq, Canyataq, Ulu Qarabəy, Kiçik Qarabəy, Çardaqlı və o ətrafda olan kəndlər nəzərdə tutulur.

Qorxmaz Mustafayev

Faiq müəllim, fikirləriniz qiymətlidir. Ancaq mən qeyd etmişəm axı, Osmanlı və digər əski əlifba ilə tərcümələrdə elə yazılıb…

Mənim əsas reaksiyam onun mahal kimi tutduğu ərazinin böyüklüyü və tarixinin qədimə aparılmasınadır..

QEYD. Başlıqlar "Facebook" sosial şəbəkəsindəki başlıqla eynilik təşkil edir.