İnsan beynindəki qəribə "qüsur"

İnsan beyninin kompüterdən qat-qat mükəmməl olduğuna inansalar da, onun işində səhvlərdən qaçmaq mümkün deyil. 

“Elm lənəti” üzündən bir mövzu haqqında hərtərəfli məlumatı olan şəxs özünü bu məlumatı olmayan insanın yerinə qoya bilməz.

Əskinasların dəyərinin təsirinə həssaslıq, insanın eyni miqdarda, lakin böyük əskinaslarla müqayisədə sikkə və kiçik əskinaslarla ayrılmağa daha çox hazır olması ilə ifadə edilir.

Aldatma effekti və ya asimmetrik dominantlıq effekti tez-tez reklamda istifadə olunur. Sübut olunub ki, insanlara iki fərqli butulkada içki almaq təklif edilərsə, onlar daha kiçik olanına üstünlük verəcəklər. Ancaq daha böyük bir şüşə təqdim etsəniz, alıcılar orta ölçülü şüşələri seçməyə daha çox meylli olacaqlar.

Emosional boşluq effektinə görə insan əhvalı özündən fərqli olan insanları daha az başa düşür. Məsələn, əgər siz xoşbəxtsinizsə, o zaman kiminsə necə kədərlənəcəyini təsəvvür etmək sizin üçün çətindir. Bu təsir keçmişdə həyata keçirilən hərəkətlərin qiymətləndirilməsinə də təsir edir.

İnsan son istifadə tarixinə məhəl qoymadığı üçün hansısa emosional əhəmiyyətli hadisənin müddətinə fikir vermir. Məsələn, bir insan güclü, lakin qısamüddətli fiziki ağrıları uzunmüddətli ağrılı hisslərdən daha pis xatırlayır.

Mövcudluq heuristikinin təsiri altında insanlar mövcud məlumatların əhəmiyyətini həddən artıq qiymətləndirməyə başlayırlar. Buna görə də, mübahisələrdə tez-tez adi bir hadisə deyil, qayda üçün istisna olan arqumentləri eşidə bilərsiniz.

Bu və ya digər dərəcədə hər kəs əsas atribut səhvini yaşayır. İnsan öz nailiyyətlərini yalnız intellekt və müsbət keyfiyyətlərinə, uğursuzluqlarını isə keçilməz şəraitin təsiri ilə əlaqələndirir. Bu səhv həm də başqa insanların yalnız şanslarına görə uğur qazanıb, öz çatışmazlıqlarına görə uğursuzluğa düçar olduqları fikrinə də gətirib çıxarır.

Çox vaxt şüuraltı səviyyədə olan insanlar cəlbedici görünüşü olan digər insanları ağıllı hesab edirlər. Bu ona görə baş verir ki, bir şey və ya kimsə haqqında ümumi təəssürat (həm müsbət, həm də mənfi) obyektin və ya şəxsin xüsusi xüsusiyyətlərini əhatə edir. Bu halo effektidir.

Galatea effekti insanı hansısa işdə uğursuzluq və ya əksinə, uğur gözləməyə proqramlaşdırır. İnsan problemsiz bir məqsədə çata biləcəyini düşünürsə, bunun ehtimalı artır və məsələnin kədərli nəticəsi ilə bağlı düşüncələr məğlubiyyətə səbəb olur.

Hər hansı bir qərar qəbul edərkən insanlar kütlə effektinə məruz qalırlar, yəni müəyyən vəziyyətdə cəmiyyətdə ən populyar davranış modelinə riayət etməyə başlayırlar. Bunu bir çox broker həmkarlarından fərqlənmək istəməyən eyni mərcləri etdikdə tez-tez birjalarda görmək olar.

İnsan çox vaxt mürəkkəb məsələləri həll edərkən öz gücünü həddindən artıq qiymətləndirir və əksinə, asan məsələləri həll edərkən onları aşağı qiymətləndirir. Buna çətin-asan effekt deyilir.

Endirimlərin yenidən qiymətləndirilməsi, bir insanın indi iş üçün kiçik bir avans və ya böyük məbləğdə, lakin bir müddət sonra təklif edildiyi təqdirdə hansı variantı seçəcəyinə təsir göstərir. Əksər hallarda bir şəxs birinci variantı seçəcəkdir.

Geriyə baxma qərəzinə görə insanlar tez-tez özlərini inandırırlar ki, onlar yaxın keçmişdə baş vermiş bəzi hadisələrin inkişafını proqnozlaşdıra bilərlər. Bunu “arxaya baxanda ağıllı” ifadəsi ilə daha sadə izah etmək olar.

Hər hansı bir insan həyatında ən azı bir dəfə şüursuz olaraq heç bir şəkildə təsir edə bilməyəcəyi bir şeyi idarə etməyə çalışdıqda nəzarət illüziyası ilə qarşılaşdı. Bu, öz qışqırıqları ilə sevimli komandasının oyunçularına “kömək” etməyə çalışan azarkeşlər arasında xüsusilə nəzərə çarpır, onların məsləhətlərinin oyunun nəticəsinə heç bir şəkildə təsir etməyəcəyini bilər.

Qrupdaxili qərəz, bir insan öz ailəsini və dostlarını tanımadığı bir qrupdan daha yüksək qiymətləndirməyə başlayanda baş verir.

İnformasiyanın təhrifi isə tam məlumatı olan insanlar qərar qəbul etmək üçün guya vacib olan bəzi əlavə məlumatları axtardıqda baş verir. Və çox vaxt bu məlumat vəziyyətə mənfi təsir göstərir.

Çox yaygın bir plasebo effekti, bir insanın, məsələn, əslində şəkər və təbaşirdən ibarət olan həblərin müalicəvi xüsusiyyətlərinə inanmağa başlamasıdır. Dərmanın kömək edəcəyinə inamın özü sağalma səbəbi ola bilər.

Həddindən artıq bədbinliyə görə, insan müsbət düşüncələrdən imtina edir və yalnız mənfi emosiyalara və hər hansı bir işdə uğursuzluq gözləməsinə diqqət yetirir.

Həddindən artıq optimizm həddindən artıq bədbinlikdən az təhlükəli deyil. Həddindən artıq özünə inam səbəbindən insan müsbət emosiyaların ona hər hansı bir çətin vəziyyətin öhdəsindən gəlməyə kömək edəcəyinə inanaraq əsassız risklərə getməyə və öz imkanlarını həddən artıq qiymətləndirməyə meyllidir.