MİLLİ JURNALİSTİKANIN BU GÜNÜ VƏ SABAHI

Bu gün Azərbaycan milli mətbuatının yaranmasından 149 il ötür.

Bu gün vacib və çox məsuliyyətli gündür.  Azərbaycan milli mətbuatının yaranması maarifçilik hərəkatının banilərindən biri, alim və publisist Həsən bəy Zərdabinin adı ilə bağlıdır. 1875-ci ildə meydana çıxması bütün Qafqazda böyük səs-küyə səbəb olan “Əkinçi” qəzetinin əsasını qoyan Həsən bəy onun naşiri, redaktoru və korrektoru olmuşdur. Qəzetin nəşrində Mirzə Fətəli Axundzadə, Seyid Əzim Şirvani, Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər Ağa Gorani və digər Azərbaycan ziyalılarının da böyük xidmətləri olub. “Əkinçi”nin cəmi 56 nömrəsi (1875-ci il iyulun 22-dən 1877-ci ilin sentyabrınadək) çap olunsa da, Azərbaycanda mətbəə ənənəsinin əsasını qoyan qəzet milli mətbuatın formalaşmasında və inkişafında əvəzsiz rol oynamışdır. Əsasən maarifçilik missiyasını üzərinə götürən “Əkinçi” qəzeti qısa müddətdə həm ziyalılar, həm də sadə vətəndaşlar arasında populyarlıq qazandı. Qəzet insanların maarifləndirilməsi, ictimai-siyasi proseslərdən məlumatlandırılması vasitəsinə çevrilib. 

1877-ci ildə “Əkinçi” qəzeti bağlandıqdan sonra göstərilən səylərə baxmayaraq, bir müddət ölkəmizdə Azərbaycan dilində çap orqanı yox idi. Ölkədə baş verən ictimai proseslər, aktual məsələlər bir müddət yerli rusdilli mətbuatda öz əksini tapdı. Bakıda ilk rusdilli qəzet 1871-ci ilin martında ilk nömrəsi çıxan “Bakı vərəqəsi” idi. 1876-cı ildə ikinci rusdilli “Baku News” qəzeti nəşr olundu. “Kaspi”nin rusdilli nəşri 1897-ci ildə məşhur azərbaycanlı xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev tərəfindən alınıb. Rusdilli qəzetlər arasında ən uzunömürlü “Kaspi” idi və onun redaktorları Əlimərdan bəy Topçubaşov, sonra isə Əlibəy Hüseynzadə idi. Rus dilində nəşr olunan qəzetlər Azərbaycan dilində mətbuat orqanının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etsə də, bunu həyata keçirə bilmədi.

1879-cu ildə Hacı Səid Əfəndi Ünsizadə Tiflisdə Azərbaycan dilində “Ziyai-Qafqaz” qəzetini nəşr etdirməyə nail olur. Qəzetin 1880-ci ildə cəmi 104 nömrəsi çıxandan sonra nəşri dayandırılır. 1883-1891-ci illərdə Tiflisdə “Əkinçi” üslubunu davam etdirən “Kəşkül” qəzet və jurnalı nəşr olunur.

20-ci əsrin Azərbaycan dilində ilk qəzeti 1903-cü ildə Tiflisdə Məmmədağa Şahtaxtinskinin nəşr etdiyi “Şərqi-Rus” ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi və ədəbi qəzeti olmuşdur. Qəzet Azərbaycanın ictimai fikrinin inkişaf tarixində xüsusi yer tuturdu. Qəzetdə dünyəvi elmlər, ana dil, qadın azadlığı ilə bağlı mütərəqqi fikirlər öz əksini tapıb. “Şərqi-Rus” qəzeti Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Abbas Səhhət, Ömər Faiq Nemanzadə, Hüseyn Cavid, Məmməd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəmküsar, Əli Nəzmi kimi böyük ziyalıları özündə birləşdirə bilmişdir.  “Şərqi-Rus” qəzetinin ətrafında formalaşan yaradıcı kollektiv Azərbaycanda dövri mətbuatın inkişafında yeni mərhələnin başlanmasına zəmin yaratdı. Cəlil Məmmədqulizadənin təşəbbüsü və redaktorluğu ilə 1906-cı il aprelin 7-də Tiflisdə ilk illüstrasiyalı həftəlik Azərbaycan satirik jurnalı "Molla Nəsrəddin" nəşr olundu. 1918-ci ilə qədər Tiflisdə nəşr olunan jurnal 1921-ci ildə Təbrizdə, 1921-1931-ci illərdə Bakıda nəşr olunub.  Azərbaycanda uşaqlar və valideynlər üçün “Dəbistan”, “Rəhbər”, “Məktəb” kimi jurnalların nəşri də diqqətəlayiqdir. Mətbuatımızın fəal iştirakı ilə nəşr olunan “Həyat”, “Füyuzat”, “Şəlalə”, “Açıq söz”, “Dirilik” kimi qəzet və jurnallar mətbuatımızın inkişafında böyük rol oynamışdır. 

Azərbaycanın 1918-ci il mayın 28-də müstəqillik əldə etməsində milli mətbuatın mühüm rolu olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə dahi bəstəkar və ictimai xadim Üzeyir bəy Hacıbəylinin redaktorluğu ilə nəşr olunan, milli tribunadan yayımlanan “Azərbaycan” qəzeti ictimai-siyasi proseslərlə inkişafın əlaqəsinin ən bariz nümunəsi idi. 

Əslində, Xalq Cümhuriyyəti dövrü mətbuatının fəaliyyəti Həsən bəy Zərdabi ideyalarının və “əkinçi” prinsiplərinin həyata keçirilməsində yeni və çox mühüm mərhələ idi. Təəssüf ki, bu mərhələ qısamüddətli oldu. 20-ci əsrin 70 ildən çoxu sovet mətbuatının fəaliyyət göstərdiyi dövrə təsadüf edir. Bu dövrün də özünəməxsus yeri var. Məhz bu illərdə nəşr olunan qəzet və jurnalların sayı artmış, dövri mətbuat yeni tipli mətbuat vasitələri ilə zənginləşmişdir. Jurnalistikanın müxtəlif növləri meydana çıxdı. Mətbuatın daha çox partiyalı və sinfi xarakter daşımasına baxmayaraq, vətənpərvər jurnalistlərimiz həmişə qələmini xalqa xidmət etmək üçün istifadə etmiş, hətta bəzən bu yolda təqiblərə də məruz qalmışlar. Hazırda Azərbaycanda yüzlərlə mətbuat orqanı, informasiya agentliyi, televiziya və radio şirkətləri, sürətlə inkişaf edən internet resursları cəmiyyətimizin informasiya tələbatının ödənilməsində, vətəndaş cəmiyyəti quruculuğunun fəal iştirakçılarına çevrilməsində mühüm rol oynayır.

Milli mənlik şüurunun formalaşmasında, vətənpərvərlik hisslərinin aşılanmasında, milli və ümumbəşəri dəyərlərin təbliğində müstəsna rol oynayan Azərbaycan mətbuatı xalqımızın azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizəsinə böyük töhfə vermişdir.

Hər il iyulun 22-si ölkədə Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunur.

Ötən əsrin 80-ci illərindən milli mətbuat azad və demokratik mətbuat yaratmaq, insanların fikir və ifadələrinə hörmət etmək, yenilənmiş informasiya vasitəsilə operativ məlumatlandırmaq, plüralizm və tolerantlıq ideyalarının təbliği missiyasının daşıyıcısına çevrilib. .

Yada salaq ki, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 16 avqust 1998-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasında söz, fikir və məlumat azadlığının təmin edilməsi tədbirləri haqqında” fərmanı ilə ölkədə kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzura aradan qaldırıldı.

Bu fərman kütləvi informasiya vasitələrinin sürətli inkişafına ciddi təkan vermiş, eyni zamanda onların rasionallığının artırılması sahəsində geniş dövlət proqramının əsas istiqamətlərini müəyyən etmişdir.

Prezident İlham Əliyev 12 yanvar 2021-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasında media sahəsində islahatların dərinləşdirilməsi haqqında Fərman imzalayıb. Fərmana əsasən, Azərbaycanda medianın inkişafının dəstəklənməsi, bu sahədə institusional quruculuq işlərinin davam etdirilməsi, yeni informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının və innovasiyaların tətbiqinin stimullaşdırılması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun əsasında “Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyi” publik hüquqi şəxs yaradılıb.

Xeyransa İsmayılova