Qalib Zeynalov 
Cənubi Çin dənizində artan gərginlik: ABŞ və Çin arasında qarşıdurma

Cənubi Çin dənizi - Sakit okeanında Şərqi Asiya, Hindçin yarımadası ilə Polavan, Luson, Kalimantan və Tayvan adaları arasında yerləşir. Ümumən götürdükdə isə dəniz Çin,Rusiya və Yaponiya gəmiləri üçün əsas maşrutlarındandır. Dənizdən keçən yol özünün qısalığı və təhlüməsizliyi ilə fərqlənir. Sinqapur boğazı ilə hərəkət edən və Şərqi Asiya istiqamətində yönələn gəmilərin əksəriyyəti məhz bu dənizin ərazisindən keçir. Dəniz daxilində yerləşən adalar əsasən mərcan məşşəli riflər,atollarla zəngindir. 
İri körfəzləri Bokbo,Siyam və Xaynan və s-dir. Dəniz bioloji resurslarla zəngindir. Burada tuneç ,sardiniya və seld balıqları daha çox yayılmışdır. Əsas limanları Xayfon ,Xoşimin (Vyetnam), Syuqan ,Quancjou (Çin), Maniladır (Filippin).
Cənubi Çin dənizi dünya xəritəsində ən qarışıq nöqtələrdən biridir. Burada bir neçə ölkənin, ilk növbədə Çin və ABŞ-ın maraqları birləşir. Bölgədə hərbiyyənin böyük olması səbəbindən istənilən vaxt vəziyyət daha da gərginləşə bilər. Cənubi Çin dənizindəki ərazi mübahisəsinin yeni böyük müharibənin başlanğıcı olmaq təhlükəsinin səbəbini müəyyən edək.
ABŞ-ın vitse-prezidenti Kamala Harris Cənub-Şərqi Asiyaya ilk səfərizamanı Sinqapurda keçirdiyi mətbuat konfransında ölkənin Cənubi Çin dənizində "aqressiv davranış" iddialarına görə Çinı günahlandırmışdı. Vitse prezidentin çıxışı ərazidə gərginliyin artması və ABŞ-Çin münasibətlərinin pisləşməsi ilə nəticələnmişdi. 
O, çıxışı zamanı "Pekin Cənubi Çin dənizinin əksər hissəsini təzyiq etməyə, qorxutmağa və iddia etməyə davam edir". Onun sözlərinə görə, bu region Birləşmiş Ştatların təhlükəsizliyi və tərəqqisi üçün olduqca olduğu üçün Vaşinqtonun xarici siyasəti üçün prioritetdir. Yekun çıxışı zamanı  vitse-prezident ABŞ-ın  təhlükə qarşısında müttəfiqlərini tərk etməyəcəyini vəd edib. 
Lakin Cənubi Çin dənizindəki mübahisə artıq on illərdir davam edir və ən azı altı ştat - Çin, Bruney, Vyetnam, Tayvan (tanınmamış dövlət), Malayziya və Filippinlə bağlıdır. Onların hamısı bu suları və onların içində olan iki adalar qrupunu iddia edir: Paracel adaları (Çin, Vyetnam və Tayvan tərəfindən iddia edilir) və Spratli arxipelaqı (Çin, Bruney, Vyetnam, Malayziya, Tayvan və Filippin tərəfindən iddia olunur).
Cənubi Çin dənizinin nəzarəti ilk növbədə logistika yolları və təbii resurslara görə vacibdir. Bütün dünya ticarətinin trafikinin təxminən 40%-i yerli dəniz yollarından, eləcə də Malakka boğazından keçir. Çin neft və qaz idxalının həcminin 80%-ə qədəri bu dəniz vasitəsilə  daşınır.
Bundan əlavə, 1970-ci illərin əvvəllərində burada əhəmiyyətli hidrokarbon ehtiyatları tapılıb. ABŞ-ın Geoloji Araşdırmalar üzrə mütəxəssislərinin məlumatına görə, onların həcmi 11 milyard barel neft və 5,9 trilyon kubmetr qaz təşkil edir. Çin alimlərinin məlumatına görə, Cənubi Çin dənizinin bağırsaqlarında 230 milyard barel neft və 16 trilyon kubmetr qaz yatır.
Coğrafi uzaqlıqlarına baxmayaraq, ABŞ bu sular üzərində mübahisədə daim əsas rol oynayır.  2016-cı ildə ABŞ Çinlə bağlı siyasətini sərtləşdirdi və Haaqa Tribunalının qərarını təsdiqləyərək, Çinin dəniz iddialarını "tamamilə qanunsuz" adlandırmışdı.
"Naviqasiya azadlığı"nı təmin etmək üçün Birləşmiş Ştatlar və onun müttəfiqləri bu əraziyə müntəzəm olaraq döyüş gəmiləri göndərirlər ki, bu da Pekində etirazlara və hiddətə səbəb olur.
Getdikcə artan toqquşma riski, xüsusilə də ölkələrin bir-birinin maraqlarını nəzərə almaması üçün ciddi şərait yaradıb.
Hərbi münaqişələrdən yayınmaq üçün Cənub-Şərqi Asiya Millətlər Birliyi Çinlə mübahisəli sularda rəsmi davranış qaydaları üzərində razılaşmaya davam edir. Bu razılaşma uzun illərdir nəticəsiz olaraq müzakirə edilir,  2018-ci ilin noyabrında Çin bu sənədlə bağlı məsləhətləşmələri növbəti üç ildə (2019-cu ildən başlayaraq) başa çatdıracağına ümid etdiyini bildirib.
Bəs niyəCənubi Çin dənizi ABŞ-Çin münasibətlərində bu qədər mübahisəli məsələyə çevrilib? Birincisi, Çinin dəniz maraqları və Pekinin iqtisadi nüfuzu və hərbi gücü getdikcə artır. Bu böyük resurslar Çinə daha böyük güc verərək ABŞ və digər dövlətlərin mövqeyindən regiona iddialarını irəli sürmək imkanı yaradır. 
Çin uzun müddətdir ki, Cənubi Çin dənizinə iddiasına  üstünlük verir.. Bununla yanaşı, Çin digər dövlətlərin balıqçı gəmilərinə və dəniz hüquq-mühafizə gəmilərinə qarşı mübarizəsini də gücləndirib. Lakin ən azı 2013-cü ildən Çin Cənubi Çin dənizinə daha çox vaxt, enerji və resurslar sərf edir.
Vaşinqton Cənubi Çin dənizini Asiya-Sakit okean regionunda ABŞ-ın dəniz maraqları üçün yüksək prioritetli su resursu, eləcə də ABŞ-ın beynəlxalq hüququn daha geniş prinsiplərinə sadiqliyinin mühüm simvolu hesab edir. Praktiki çıxış yolu kimi Birləşmiş Ştatlar Çinin bir tərəfdən adaları işğal etməsinə, süni adalar tikməsinə və dominantlığını iddia etməsinə mane olmağa çalışır. Prinsip etibarilə ABŞ dənizlərin azadlığını, naviqasiya azadlığını və dəniz ərazi mübahisələrinin sülh yolu ilə həllini qorumaqda israrlıdır.
Bu dəniz ərazilərinin əhəmiyyəti beynəlxalq dəniz ticarətinin kritik əhəmiyyəti ilə vurğulanır: dünya ticarətinin 90%-i gəmilərlə daşınır və bu ticarətin təxminən yarısı Cənubi Çin dənizi yaxınlığından keçir.
2018-ci ildən 2023-cü ilə qədər ABŞ-Çin münasibətləri aşağıya doğru spiral şəklində inkişaf etdi. Ticarət müharibəsi, pandemiya, texnologiyada artan rəqabət, Cənubi Çin dənizi və Tayvan boğazında artan gərginlik və Rusiya-Ukrayna münaqişəsinə qarşı yanaşmalar birlikdə ölkələrin birbaşa iqtisadi qovşaq uçurumuna və fəlakətli hərbi qarşıdurmaya doğru irəliləməsinə dair fatalizm hissi yaratdı.
Noyabr ayında San-Fransisko yaxınlığında, APEC-in iqtisadi liderlər Həftəsi ərəfəsində keçirilən görüşdə prezidentlər Co Bayden və Si Tszinpinin zirvə görüşü vəziyyəti sakitləşdirən prosesin kulminasiya nöqtəsi oldu. Hər iki tərəf iqtisadi və təhlükəsizlik məsələlərində bir sıra nəticələr elan etdilər və fikir ayrılıqlarını effektiv şəkildə həll edə biləcəkləri təəssüratını yaratmağa çalışdılar. Lakin ABŞ və Çin hələ də hərtərəfli güc mübarizəsində və qlobal oyun qaydalarının qurulmasında iştirak etsələr də, tədricən yenə də maneələr davam etməkdədir. 

Qalib Zeynalov 
Azərbaycan Universiteti, IV kurs