"Böyük qayıdış prosesində mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirləri" layihəsinin gözlənilən nəticələri 

Azərbaycan Respublikası QHT- lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin vəsaiti hesabına, Azərbaycanın İşğaldan Azad  Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin “Böyük qayıdış prosesində mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirləri” adlı layihəsi çərçivəsində Zəngilan, Qubadlı, Laçın rayonlarına 16-17 iyul 2026-cı il tarixdə iki günlük səfər təşkil edildi.
Səfərdə AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitunun əməkdaşı tarix elmləri doktoru Hacı Həsənov. “Mədəniyyət Nazirliyi yanında Daşınmaz Mədəni Sərvətlərin Müəyyən Edilməsi üzrə Ekspert Şurası”nın üzvü Nəsibov Faiq, AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitunun əməkdaşı Rəhimova Jalə, SİA İnformasiya Agentliyinin üzvü Murad Mahmudov.Vətəndaş Cəmiyyəti üzvləri Sevinc Vəlizadə, Rüfət Rəhimov, Mehriban Abdullayeva,  Niyazi Quliyev və Layihə rəhbəri Mədəni irsin tədqiqi üzrə ekspert, AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitunun əməkdaşı Faiq İsmayılov iştirak etdilər.
Layihə çərçivəsində Səfərin əsas məqsədi; Böyük qayıdış prosesində mədəni irsin sosial-iqtisadi inkişafdakı rolunu elmi əsaslarla qiymətləndirmək və bu sahədə siyasət, idarəetmə və inkişaf üçün praktik tövsiyələr hazırlamaqdır.  Layihənin icrası nəticəsində Şərqi Zəngəzur regionunda mədəni irsin sosial-iqtisadi inkişafda rolu elmi əsaslarla qiymətləndiriləcək, mövcud vəziyyət və inkişaf perspektivləri üzrə sistemli təhlillərin aparılması və aşağıdakı nəticələrin icra edilməsi vacibdir:

• Regionun mədəni irs potensialının kompleks qiymətləndirilməsi və Mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirlərinin qiymətləndirilməsi modeli yaradılmalıdır: Bu model məşğulluq, turizm, sahibkarlıq, investisiya cəlbediciliyi, icmaların inkişafı və həyat keyfiyyətinə təsirlərin ölçülməsi üçün metodoloji baza olacaq; Mədəni irsin əhalinin məskunlaşmasına, sosial inteqrasiyaya, məşğulluğa, sahibkarlığa və regional iqtisadi inkişafa təsiri müəyyən edilməlidir; İrsin sosial kapitalın formalaşmasındakı rolu elmi əsaslarla təhlil edilməlidir. 

Regionun mədəni irs potensialının kompleks qiymətləndirilməsi mədəni irs obyektlərinin mövcud vəziyyətinin, tarixi, mədəni, sosial, iqtisadi və turizm əhəmiyyətinin sistemli şəkildə təhlil edilməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşma irsin qorunması, səmərəli idarə olunması və dayanıqlı inkişaf məqsədləri üçün elmi əsasların formalaşdırılmasına xidmət etməlidir.  
Regionun mədəni irs potensialının kompleks qiymətləndirilməsi yalnız irs obyektlərinin mövcud vəziyyətinin müəyyən edilməsinə deyil, həm də onların sosial rifahın yüksəldilməsi, iqtisadi inkişafın stimullaşdırılması, mədəni kimliyin möhkəmləndirilməsi və dayanıqlı regional inkişafın təmin edilməsində strateji resurs kimi səmərəli istifadəsinə imkan yaradır.

• Maddi və qeyri-maddi mədəni irs obyektlərinin sosial-iqtisadi inkişaf baxımından əhəmiyyəti müəyyənləşdirilməli;
• Mədəni irsin əhalinin məskunlaşmasına, sosial inteqrasiyaya, məşğulluğa, sahibkarlığa və regional iqtisadi inkişafa təsiri müəyyən edilməli; 

Mədəni irsin sosial-iqtisadi təsirlərinin qiymətləndirilməsi modeli mədəni irs obyektlərinin və ya irsə əsaslanan layihələrin cəmiyyətə, iqtisadiyyata və ətraf mühitə yaratdığı müsbət və mənfi təsirləri sistemli şəkildə ölçməyə imkan verən analitik çərçivədir. Bu model xüsusilə Böyük qayıdış, regional inkişaf, mədəni turizm və dayanıqlı inkişaf proqramlarının qiymətləndirilməsi üçün effektiv metodoloji əsas təşkil edir. 
Bu model mədəni irsin yalnız qorunmalı tarixi sərvət deyil, həm də sosial rifahın, iqtisadi inkişafın və regional dayanıqlığın strateji resursu olduğunu qiymətləndirməyə imkan verən kompleks metodoloji çərçivə təqdim edir. Xüsusilə Şərqi Zəngəzur və Qarabağda Böyük qayıdış prosesinin monitorinqi üçün bu model sosial, iqtisadi, mədəni və institusional göstəriciləri vahid indeksdə birləşdirərək qərar qəbul edənlər, tədqiqatçılar və siyasət formalaşdıran qurumlar üçün praktik analitik alət kimi istifadə olunmalıdır. 

Regionun inkişaf meylləri və prioritet istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi: Regionun mövcud sosial-iqtisadi, demoqrafik, institusional və ekoloji inkişaf dinamikasının kompleks təhlili əsasında əsas inkişaf meyllərinin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu çərçivədə regionun resurs potensialı, rəqabət üstünlükləri, mövcud problemləri və inkişaf imkanları qiymətləndirilərək uzunmüddətli inkişaf prioritetləri formalaşdırılacaqdır. Xüsusilə, mədəni irsin qorunması və səmərəli istifadəsi, dayanıqlı turizm, yaradıcı sənayelərin inkişafı, innovativ iqtisadi fəaliyyətlərin təşviqi, infrastrukturun təkmilləşdirilməsi, insan kapitalının gücləndirilməsi və institusional idarəetmənin təkmilləşdirilməsi kimi istiqamətlər prioritet sahələr kimi müəyyən ediləcəkdir. Bu yanaşma regionun inkişaf strategiyasının hazırlanması və dövlət siyasətinin elmi əsaslarla formalaşdırılması üçün analitik baza rolunu oynayacaqdır.

Regionun mədəni irsin iqtisadi potensialı qiymətləndirilməli: Regionun mədəni irsinin iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi onun dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafda oynaya biləcəyi rolu müəyyən etmək baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu qiymətləndirmə maddi və qeyri-maddi mədəni irs obyektlərinin iqtisadi dəyərinin, gəlir yaratmaq imkanlarının, investisiya cəlbediciliyinin və məşğulluğa təsirlərinin kompleks şəkildə təhlilini nəzərdə tutur.
Qiymətləndirmə nəticəsində regionun mədəni irsinin iqtisadi inkişafın strateji resursu kimi potensialı müəyyən ediləcək, prioritet investisiya istiqamətləri, iqtisadi inkişaf ssenariləri və irs əsaslı sahibkarlığın genişləndirilməsi üzrə əsas tövsiyələr hazırlanacaqdır. Bu yanaşma mədəni irsin yalnız qorunmasını deyil, həm də onun iqtisadi dəyər yaradan və dayanıqlı regional inkişafı dəstəkləyən strateji kapitala çevrilməsini təmin edəcəkdir.

• Mədəni irsin turizm və yaradıcı iqtisadiyyatla inteqrasiyası üzrə təkliflər hazırlanmalı, mədəni marşrutların, tematik turizm məhsullarının və yerli yaradıcı sənayelərin inkişafı üçün praktik yanaşmalar irəli sürülməlidir;
• Turizm, yaradıcı sənayelər, sənətkarlıq və xidmət sektorunda yeni iqtisadi imkanlar müəyyən edilməli və yerli sahibkarlığın inkişafına təsir mexanizmləri araşdırılmalıdır.

Sosial inteqrasiya və icma inkişafı üzrə nəticələr təhlil edilməlidir: Sosial inteqrasiya və icma inkişafı üzrə nəticələrin təhlili regionun sosial dayanıqlılığının, əhalinin rifah səviyyəsinin və icmaların inkişaf potensialının qiymətləndirilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.  
Təhlilin nəticələri göstərməlidir ki, mədəni irsin bərpası və istifadəsi sosial inteqrasiyanı gücləndirən əsas amillərdən biridir. Tarixi abidələrin, dini məkanların, mədəniyyət ocaqlarının və ənənəvi yaşayış məskənlərinin yenidən bərpası insanların doğma yurdlarına bağlılığını artırır, ortaq tarixi yaddaşın bərpasına və milli kimliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu proses keçmiş məcburi köçkünlərin cəmiyyətə yenidən inteqrasiyasını sürətləndirərək sosial adaptasiyanı dəstəkləyir.
İcma inkişafı baxımından qiymətləndirmə yerli əhalinin qərarların qəbulunda iştirak səviyyəsini, ictimai institutların fəaliyyətini və sosial kapitalın formalaşmasını əhatə etməlidir. Yerli özünüidarəetmə, vətəndaş cəmiyyəti institutları, qeyri-hökumət təşkilatları və könüllülük təşəbbüslərinin inkişafı icmaların idarəetmə potensialını artırır və iştirakçı idarəetmə modelinin formalaşmasına şərait yaradır. Sosial inteqrasiya göstəriciləri aşağıdakı istiqamətlər üzrə qiymətləndirilə bilər:

• Əhalinin geri qayıdış və məskunlaşma səviyyəsi;
• Sosial həmrəylik və ictimai etimad göstəriciləri;
• Yerli icmaların mədəni tədbirlərdə iştirak səviyyəsi;
• Gənclərin, qadınların və həssas qrupların ictimai fəallığı;
• Mədəni irs əsasında formalaşan ictimai təşəbbüslərin sayı;
• İcma əsaslı layihələrin və tərəfdaşlıqların inkişaf dinamikası;
• Təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlərə çıxış imkanlarının yaxşılaşması;
• Əhalinin həyat keyfiyyəti və sosial rifah göstəricilərində müşahidə olunan dəyişikliklər.

Mədəni irsin qorunması və səmərəli idarə olunması yalnız tarixi dəyərlərin saxlanılmasına deyil, həm də sosial inteqrasiyanın gücləndirilməsinə, icmalar arasında qarşılıqlı etimadın formalaşmasına, sosial kapitalın artmasına və dayanıqlı regional inkişafın təmin edilməsinə mühüm töhfə verir. Bu nəticələr dövlət siyasətinin, Böyük Qayıdış strategiyasının və regional inkişaf proqramlarının hazırlanması üçün etibarlı elmi əsas rolunu oynayır.

Faiq İsmayılov
Layihə rəhbəri