Ədalət Tahirzadə:

Vaxt gələcək, bu əsər haqqında dissertasiyalar yazılacaq

18.11.2024-də Kəramət Böyükçölün “Səs” romanını oxyub qurtardım. Bəlkə də son 10 ildə oxumağa vaxt tapdığım yeganə romandır. Əsəri böyük zövqlə, eyni zamanda həyəcan və kədər içində bitirib qatladım. Əlimə sanki Mirzə Cəlilin “Danabaş kəndinin əhvalatları”nı almışdım. Mirzə Cəlili oxuyanda adamın ürəyi necə parçalanırsa eyni duyğuları “Səs”də də yaşayırsan. Mirzə Cəlil XIX yüzilin sonu - XX yüzilin lap başları Azərbaycan xalqını, Kəramət Böyükçöl isə bugünkü yurddaşlarını və soydaşlarını qələmə alıb. Cəsarətlə deyirəm: “Səs” bugünün “Danabaş kəndinin əhvalatları”dır! Ondan nəinki zəif deyil, bəlkə bir qədər üstündür də. Mirzə Cəlil haçansa gördüyü gerçək insanları, uydurduğu adlar altında təqdim edir, ancaq “Səs”də, özünün yazdığı kimi, vaxtilə iki dəfə boşanıb üçüncü qadınla yaşayan, içkibaz, bir vaxtlar hətta atasının ondan imtina eydiyi “Kəramət Böyükçöl” adlı gerçək qəhrəman zombiləşmiş İmişli-Beyləqan camaatının (əslində Azərbaycan xalqının) içində ağ qarğa kimi görünsə də Məhəmmədhəsən əmi olmaq istəmir, Xudayar bəylərin qarşısında əyilmir, yalvarmır, sınmır. Klassik roman anlayışından çox uzaq olan, fəsillərdən, başlıqlardan məhrum, yalnız bir bölümdən ibarət olan bu sırf gerçəkcil, bütün surətləri yaşadığımız həyatdan götürülüb adı dəyişdirilməyən, yarı bədii, yarı fəlsəfi, yarı avtobioqrafik, yarı siyasi, yarı antisiyasi, ancaq iliyinə-sümüyünədək etnopsixoloji ruhdakı əsər “barmağ”ın xalqı nə günə salması, xalqın halal seçkisini harama çevirməsi haqqında bir tragikomediyadır, səsi susdurulan, kəsilən toplum haqqında hönkürtülü ağıdır. Və o, bu məqamda Mirzə Cəlilin “Ölülər”i ilə də səsləşir, ancaq bircə fərqlə - “Ölülər”də Şeyx Nəsrullah və onun yardımçısı xalqın namusuna təcavüz etdikdən sonra qaçıb aradan çıxırlar, “Səs”in Şeyx Nəsrullahları isə nəinki qaçmağı ağıllarına gətirmir, əksinə, təcavüzünü davam etdirməkdə və içimizdə yenə şəstlə gəzməkdədir...

Təəssüf ki, vaxtım yoxdur, yoxsa bu roman haqqında lap böyük bir məqalə yazardım, ancaq umudvaram ki, vaxt gələcək, bu əsər haqqında nəinki məqalələr, hətta dissertasiyalar yazılacaq.