Yadigar Cəfərli: 

Dünya üzrə ən əndrabadi elmi tədqiqatlara verilən mükafat

Hamı neçə gündür sərasər builki Nobel laureatlarından yazır, mən də, özünüz bilirsiniz ki, Şnobel mükafatı mövzusunu özəlləşdirmişəm.

Ötən ay Şnobel qaliblərinin də adları açıqlanıb. Bu mükafat bütün dünyada insanların marağını elmə yönəltmək üçün dünya üzrə ən əndrabadi elmi tədqiqatlara verilir.

Görək builki Şnobel qalibləri kimlər olub?

Başlayaq Şnobel Sülh Mükafatından. Buna amerikalı tədqiqatçı Burres Skinner layiq görülüb. O təxminən “Kərtənkələyə motor qoşsan, uçar?” elmi problemi üzərində baş sındırırmış. Söz yox, alim kərtənkələyə motor qoşmayıbmış, əvəzinə kosmosa uçan raketlərin burun hissəsinə göyərçin yerləşdirmək istəyirmiş ki, onlar raketə istiqamət versinlər. Bədbəxtin oğlu hələ ötən əsrin 40-cı illərindən bu işlə məşğulmuş, nəysə tədqiqat alınmayıb. Alim özü çoxdan Allah rəhmətinə getdiyindən mükafatını qızına veriblər. Amma niyə Sülh mükafatı, bunu anlamadım, bəlkə göyərçinə görə?!

Bəs görəsən atı atın yanına bağlayanda həqiqətənmi onlar həmxasiyyət olur? Məşhur atalar sözümüzdəki bu fərziyyəni botaniklər Felipa Yamaşita və Ceykob Uayt bitkilər nümunəsində isbat edərək Şnobel mükafatını qazanıblar. Onlar 2022-ci ildə sübuta yetiriblər ki, bəzi təbii bitkiləri plastikdən hazırlanmış bitkilərlə yan-yana qoyanda təbii bitkilər müəyyən qədər sünilərin formasını almağa başlayır.

Fransa və Çilidən olan bir qrup tədqiqatçının araşdırması isə lap həngamədir. Onlar uzun illər bu suala cavab axtarıblar ki, aya, görəsən, Şimal yarımkürəsindəki insanların başındakı tüklər də Cənub yarımkürəsindəki insanların başının tükləri ilə eyni istiqamətdə qıvrılırmı? Axırda məlum olub ki, Cənub yarımkürəsindəki insanların əksəriyyətinin başının tükləri saat əqrəbi istiqamətində, şimal yarımkürəsindəkilərinki isə saat əqrəbinin əksi istiqamətində qıvrılır. Bu suala cavab tapan təqdiqatçlar “Saçlarını yan dara, qız” mahnısını oxuya-oxuya gediblər anatomiya üzrə Şnobel mükafatını almağa.

Bu il tibb üzrə Şnobel mükafatına İsveçrə, Almaniya və Belçikadan olan bir qrup alim layiq görülüb. Lieven Schenk, Tahmine Fadai və Christian Büchel adlı üç alim güclü yan təsirləri olan saxta dərmanlarla heç bir yan təsiri olmayan saxta dərmanları yan-yana tədqiq edib axırda belə qənaətə gəliblər ki, güclü yan təsirləri olan saxta dərman heç bir yan təsiri olmayan saxta dərmandan daha təsirlidir. İndi gəl bu tədqiqatdan bir şey anla görüm, nə anlayırsan.

Fizika üzrə Şnobel mükafatının qalibi olan amerikalı alim Ceyms Liao isə ölü alabalıqların üzgüçülük qabiliyyətini araşdırıb. Belə bir kəşfə imza atıb ki, ölü balıq hətta axına qarşı da üzə bilər. Deyilənə görə bu tədqiqat yollarda tıxac probleminin həllində faydalı görünür.

Fiziologiya üzrə mükafatın təqdim edildiyi layihə isə bir qədər biədəb olsa da, xeyli maraqlıdır. Yaponiya və ABŞ alimləri uzun illərin araşdırmalarından sonra bir çox məməlilərin anus vasitəsilə nəfəs almaq imkanlarını üzə çıxarıblar. Amma, məncə, bizdə bu elmi kəşf lap əsrlər əvvəl baş verib. Çünki el dilimizdə çox işləyib yorulub əldən düşmüş adamın nəfəsi başqa yerdən alması ilə bağlı məşhur ifadə var, bilmirəm eşitmisinizmi?!

Ehtimal nəzəriyyəsi üzrə mükafat almış tədqiqat isə göyə qəpik atıb mərc edənlərin işinə yarayacaq. Avropa İttifaqından olan beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu bir sikkəni düz 350.757 dəfə o üz-bu üzə atandan sonra görüblər ki, sikkəni atarkən hansı tərəfi yuxarı tutursansa, daha çox o tərəfə düşür.

İndi də gələk Şnobel mükafatı almış kimyagərlərə. Bu mükafatı Hollandiya və Fransadan olan alimlər alıblar. Onlar sərxoş və ayıq qurdları bir-birindən ayırd etmək üçün xromatoqrafiyadan istifadə ediblər. Guya bu tədqiqat polimer dinamikasını daha yaxşı başa düşməyə imkan verəcəkmiş. Ay hay!

Demoqrafiya üzrə Şnobel mükafatına layiq görülmüş elmi iş də qayət diqqətçəkəndir. Yəqin xəbər lentlərində planetimizin ən yaşlı adamları haqqında xəbərlər tez-tez sizin də rastınıza çıxır. Nə işdirsə, bu adamların çoxunu doğum və ölüm qeydiyyatı işlərinin zəif aparıldığı ölkələrdə tapırlar. Tədqiqatçı Saul Justin Newman isə uzunmüddətli elmi araşdırmalardan sonra belə bir nəticə ilə çıxış edir ki, belə xəbərlərə çox da inanmayın. Çünki bu adamların yaşı çox zaman kargüzarlıq səhvi ucbatından səhv göstərilir: əslində onlar iddia edildiyindən daha cavandırlar. Sovet vaxtı planetimizin ən yaşlı adamlarından biri kimi təqdim olunan Şirəli babanın yaşında da deyəsən buna bənzər haqq-hesab olmuşdu.

Uşaq vaxtı bir povest oxumuşdum, orada dağ kəndində yaşayan bir baba qəzet müxbirinin sualına “ay oğul, mənim düz doxsan yaşım var” deyə cavab verir. Jurnalist həmkarım isə bu cavabı səhvən qəzetdə “mənim yüz doxsan yaşım” var deyə yazır və kişi bütün el-aləmdə məşhurlaşır, hamı uzunömürlülüyn sirrini öyrənmək üçün onun yanına gəlir.

Şnobel mükafatına layiq görülən sonuncu mükafat biologiya sahəsindədir. Bura qədər gəlmişkən, onu da yazaq. Mükafat ötən əsrin 40-cı illərindən üzübəri aparılan təcrübələrə görə amerikalı Fordyce Eli və William Petersen-ə verilib. Onlar inəklərin südlülüyünə təsir edən amilləri öyrəniblər. Görün, təcrübəni necə aparırlarmış: bir pişiyi qoyurlarmış inəyin belinə, onun yanında torba partladırlarmış, pişik miyoldayıb tullanırmış, inək də hürkürmüş, alimlər də müşahidə edirmişlər ki, qorxmuş inək daha az süd verir.