Faiq İsmayılov: 

Ermənilər Araqatson Əyalətinin Karvansaralarını kütləvi şəkildə məhv ediblər

İndiki Ermənistanın Araqatson  Əyalətinin tarixi yaşayış məntəqələrinə gedən yollarında öz memarlıq-tikinti kompozisiyası ilə  Azərbaycan mədəni-irsinin dünyəvi tarix-memarlıq abidələri arasında xüsusi yer tutan karvansaraylar  ermənilər tərəfindən xüsusi qəddarlıqla kütləvi şəkildə dağıdılaraq məhv edilmişdir. indeks 2.3.12; 2.22.16; 2.18.6
Azərbaycan hələ qədim zamanlardan öz coğrafi mövqeyinə görə qərblə şərqi birləşdirən karvan və ticarət yollarının kəsişdiyi yer olub. Bu ərazilərdə çoxlu sayda karvansarayların tikilməsinin səbəbi də bu olub. Karvansaralar əsasən ticarət yollarının kənarlarında və şəhərətrafı ərazilərdə tikilirdi.
Tarixən Azərbaycan ərazilərində karvansarayların prototipləri V-VI əsrlərdən mövcud olsada, Onlar XII-XIII əsrlərdə xüsusi populyarlıq qazanmışdılar. Karvansaraylar əsasən yerli pud daşlardan və əhəng məhlulu ilə tikilirdi. Karvansaraların inşaası üçün məkan seçərkən yaxınlıqda içməli suyun olması, eləcə də ərazinin külək və qar fırtınalarından qorunması nəzərə alınırdı.
Karvansara komplekslərinin inşaası zamanı həm insanların, həm də yük heyvanlarının yerləşməsi üçün yerlər inşa edilirdi. Məhz buna görə də karvansaraların memarlıq və tikinti həlli orijinallığı ilə seçilirdi. Memarlıq baxımından Azərbaycanın demək olar ki, bütün karvansaraları oxşar memarlıq kompozisiyasına malik idilər. Onlar yalnız ölçü və üslub xüsusiyyətlərinə yəni böyük və ya kiçik olmalarına görə bir-birindən fərqlənirdilər. 
Plan baxımından düzbucaqlı, təknefli və üçnefli karvansaraylar uzunsov zal tipli tikililərdirlər. Karvansaralarda zalın uzunluğu bəzən 30 metrə çatırdı. Dəhliz boyunca tağlı damın dayandığı paralel qoşa dirəklər və pilastrlarla tamamlanırdı. Üç nefli bazilikalarda olduğu kimi burada da mərkəzi nef yan dirəklərdən daha g böyük və hündür tikilirdi.
Karvansarayların dəhlizlərinin damı daş plitələrlə örtülürdü.  Giriş qapısı eninə, yan divardan fasada açılırdı. Karvansaranın zalı  binanın damında açılan dar dəliklərlə işıqlandırılırdı. Bəzi karvansaralarda isə qalalar və saraylarda olduğu kimi binanın divarları və küncləri vasitəsilə işıqlandırılır və havalandırılırdı. 
Belə bir möhtəşəm Araqatson Karvansarası ermənilər tərəfindən dağıdılaraq xarabalığa çevrilib. Araqatson  Əyalətinin Talin, Aruç və Arayada yerləşən karvansarayları da  Araqatson Karvansarasının taleyini yaşadılar.
XII-XIII əsrlərdə inşa edilən Talın Karvansarası şəhərinin cənubunda, yolun sol tərəfində yerləşir. Bu, Qərbi Azərbaycan ərazisində xarabalığı qalan  ən böyük karvansaradır. Həyətli karvansaraylar tipinə aiddir. İki üçnefli zaldan və həyətdən ibarətdir. Şərq tərəfdə üçnefli zal, zalın qarşısında dördkünc həyət və qərb zalı tikilmişdir. Həyət və ona şərqdən və qərbdən bitişik olan dəhlizlər boş divarlarla ayrılır və bir-biri ilə əlaqə saxlamır. Bu Karvansara Kompleksinin cənub tərəfdən yalnız bir giriş qapısı olub. Karvansaranın cənub-şərq küncünə kiçik bir  tikilib ki, bu da çox ehtimal ki, mühafizə xidmətçiləri tərəfindən istifadə olunurmuş.  
Həyətin daxili perimetri boyunca alqı-satqı, ticarət fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulmuş tağlı otaqları olan qalereya var idi. Şərq və qərb divarları bürclərlə möhkəmləndirilmişdi. 1990-cı illərdə karvansaraya ermənilər tərəfindən ciddi ziyan  vurulmuşdur. Beləki əsrlərə şahidlik edən bu binanın ərazidə məskunlaşdırılan erməni əhali öz ehtiyacları üçün karvansaranın hörgü daşlarını sökərək öz ehtiyacları üçün istifadə ediblər. 
Ermənilər tərəfindən dağıdılan daha bir XIII əsrə aid Karvansara, Aruç kəndindən 1 km şimal-qərbdə, İrəvan-Gümrü avtomobil yolunun sol tərəfində yerləşir. O, tək zallı, üçnefli karvansaraylar tipinə aiddir və nəfis, təmiz işlənmiş hörgüsü ilə seçilirdi. Üçnefli strukturun uzununa zalında tağlı damın əsas ağırlığını daşıyan altı cüt dirək quraşdırılmışdı. Yeganə giriş qapısı cənub fasadında açılırdı, binanın divarları və küncləri qüllələrlə möhkəmləndirilmişdi. Abidə 2008-ci ildə ermənilər tərəfindən dağıdılaraq bərbad vəziyyətə salınıb. Binanın yalnız şimal-şərq hissəsi qalıb.  
Ermənilər tərəfindən vandalizmə uğradılan karvansaralardan biri də Aparan rayonunun Arai kəndindən 1 km cənubda yerləşir. Karvansara, 1213-cü ildə tikilmişdi. Talın karvansarası kimi, bu abidə də erməni millətçiləri tərəfindən dağıdılıb. Binanın daşları sökülərək naməlum istiqamətə aparılıb. Karvansaranın yalnız kiçik bir divarı qorunub saxlanılıb ki, bu da abidə haqqında tam təsəvvür əldə etməyə imkan vermir. 

Faiq İsmayılov
AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etimologiya İnstitutunun əməkdaşı