22 İYUN- XATİRƏ VƏ KƏDƏR GÜNÜDÜR

22 iyun 1941-ci il tarixin ən faciəli tarixlərindən biridir. Bu günün səhəri Nasist Almaniyası müharibə elan etmədən Sovet İttifaqına hücum etdi və 1418 gün və gecə davam edən və milyonlarla insanın həyatına son qoyan Böyük Vətən Müharibəsinə başladı.

1941-ci il iyunun 22-si gecəsi alman qoşunları tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirildi. Berlin vaxtı ilə saat 3:05-də Baltik dənizindən Qara dənizə qədər bütün Sovet-Alman sərhədi tüstü ilə örtülmüş və partlayan mərmilərlə əks-səda vermişdi - müharibə başlamışdı.

Səhər saat 5:30-da, müharibənin artıq bir saat yarım davam etdiyi bir vaxtda, SSRİ Xalq Xarici İşlər Komissarı V.M. Almaniya səfiri Fridrix fon der Şulenburq Molotovu qarşılamağa və ona Sovet İttifaqına qarşı "hərbi əks tədbirlər"lə bağlı nota oxumağa gəldi. Buna cavab olaraq Molotov Almaniyanın ittihamlarını əsassız elan etdi və Almaniyanın SSRİ-yə hücum etmək üçün bəhanə tapmaq cəhdini yalan və təxribat adlandırdı.

Rumıniya, İtaliya, daha sonra Finlandiya, Macarıstan, Slovakiya, Bolqarıstan, Xorvatiya və Norveç SSRİ-yə qarşı çıxan Almaniyaya qoşuldu.

Barbarossa əməliyyatının hazırlanması 21 iyul 1940-cı ildə başladı və 1940-cı ilin dekabrında Vermaxtın Ali Baş Komandanının göstərişi ilə təsdiq edildi. 

Alman tarixçisi Volfram Vettenin qeyd etdiyi kimi, planın məqsədi Sovet İttifaqını fəth etmək, əhalinin əksəriyyətini məhv etmək və ölkəni və onun təbii sərvətlərini istismar etmək idi. Hitler əmin idi ki, bu, hərbi əsirlərə icazə verməyən bir qırğın müharibəsidir.

Böyük Vətən Müharibəsi 9 may 1945-ci ildə Nasist bloku ölkələrinin tam məğlubiyyəti ilə başa çatdı. Lakin qələbə əvəzolunmaz itkilər bahasına başa gəldi. Müharibə zamanı SSRİ-nin ümumi itkisi 26,6 milyon nəfər təşkil etmişdir. İnanılmaz itkilərə baxmayaraq, Sovet İttifaqı qalib gəldi. Müharibə zamanı Sovet Silahlı Qüvvələri 50-dən çox strateji, 250-dən çox cəbhə və təxminən 1000 ordu hücum əməliyyatı həyata keçirdi.

Azərbaycan SSR nasist işğalının ilk saatlarından SSRİ-nin tərkibində müharibəyə daxil oldu və respublikanın 600 mindən çox sakini cəbhəyə getdi. 1941-ci ildən 1945-ci ilə qədər Nasist Almaniyasına qarşı döyüşmək üçün Azərbaycandan 600 000-dən çox insan Sovet Qırmızı Ordusuna çağırıldı. Alman komandanlığı xüsusilə Bakının neft yataqlarına diqqət yetirirdi. Qafqaz döyüşü zamanı almanların konkret bir məqsədi var idi: Bakını və Bakı neft-qaz bölgəsini nəzarətə götürmək.

Bakı və Şimali Qafqaz bütün Sovet İttifaqı iqtisadiyyatı üçün əsas neft mənbəyi idi. Azərbaycan SSR-in neftinin 80%-ə qədərini istehsal edirdi. Azərbaycan SSR-də 87 batalyon və 1123 özünümüdafiə dəstəsi yaradılmışdır. Beş tüfəng diviziyası yaradılmışdır. Xeyli sayda Azərbaycan əsgəri Qırmızı Ordunun digər səkkiz diviziyasında xidmət etmişdir.

İkinci Dünya Müharibəsi zamanı göstərdikləri hərbi şücaət və qəhrəmanlıqlarına görə 128 nəfər Azərbaycan vətəndaşı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb, onlardan üçü iki dəfə olub. Onların arasında general Həzi Aslanov da var idi. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülənlərdən 42-si etnik Azərbaycan vətəndaşı idi, onlardan 14-ü ölümündən sonra mükafatlandırılıb. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən ilk Azərbaycan vətəndaşı leytenant İsrafil Məmmədov olub.

Rusiyanın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Vasili İstratov yazıb: "Azərbaycanın təbii sərvətləri olmasaydı, Böyük Vətən Müharibəsində qələbə olmazdı".

Nikolay Konstantinoviç Baybakov hərbi hissələrə və müəssisələrə yanacaq təchizatı üçün səyləri əlaqələndirən xüsusi qərargaha rəhbərlik edirdi. N.K. Baybakov yazırdı: "Sovet hərbi maşını 75-80% Bakı sakinlərinin igid əməyi ilə təchiz olunmuşdu. Müharibənin nəticəsi əsasən onların səylərindən asılı idi. Cəbhə xətti şəhəri olmasa da, Azərbaycan paytaxtı neft kəmərləri vasitəsilə daim aktiv Qırmızı Ordu birləşmələri ilə əlaqə saxlayırdı və mahiyyət etibarilə cəbhələrin arxa cəbhəsi kimi xidmət edirdi".

Müharibə bəşəriyyətin ən böyük faciəsidir və onun həm ən pis keyfiyyətlərini, həm də ən yüksək fəzilətini ortaya qoyur. Hər hansı bir münaqişənin qiyməti həddindən artıqdır və əsl müdriklik qan tökülməsinin qarşısını almaq və ya yaradılışa gedən yol tapmaq qabiliyyətindədir.

Xeyransa İsmayılova