Süni intellekt planetin resurslarını səssizcə udur

Neyron şəbəkəsinə başqa bir sorğu göndərdiyimizdə və ya gülməli bir şəkil yaratdığımızda, smartfon ekranımız qüsursuz təmiz qalır. Tüstü yaymır, səs-küy salmır və yanacaq doldurma tələb etmir. Lakin, mütləq rəqəmsal təmizlik illüziyasının arxasında sürətlə Yer kürəsində ən böyük resurs istehlakçılarından birinə çevrilən nəhəng bir infrastruktur dayanır.

Birləşmiş Millətlər Universitetinin yeni, əsas hesabatı həyəcan təbili çalır: süni intellekt bumu səbəbindən məlumat mərkəzlərinin enerji istehlakı cəmi dörd il ərzində ikiqat artacaq və onların ekoloji izi artıq ən böyük ölkələrin enerji istehlakı ilə müqayisə edilə bilər.

Fəlakətin miqyasını anlamaq üçün sadəcə ötən ilin statistikasına baxın. Dünyanın məlumat mərkəzləri 448 trilyon vatt-saat elektrik enerjisi yandırıb. Dünyanın bütün məlumat mərkəzləri vahid bir ölkəyə birləşdirilsəydi, bu "rəqəmsal respublika" planetin ən böyük on güclü stansiyasından başqa hamısını geridə qoyardı.

Amma bu, yalnız başlanğıcdır. 2030-cu il üçün ekspert proqnozları məlumat mərkəzlərinə tələbatın ikiqatdan çox artaraq 935 trilyon vatt-saata çatacağını göstərir. Bu, proqnozlaşdırılan qlobal elektrik enerjisi tələbatının təxminən 3%-ni təşkil edir. Bu ssenaridə virtual "məlumat mərkəzi dövləti" planetin ən böyük enerji istehlakçılarının qlobal reytinqində altıncı yerə yüksələcək.

Bu enerji çatışmazlığı qaçılmaz olaraq ətraf mühitə təsir göstərir. Keçən ilki server enerji istehlakı təxminən bütün Argentinanın emissiyalarına bərabər olan 208 milyon ton karbon qazı emissiyasına səbəb oldu. BMT-nin hesablamalarına görə, onilliyin sonuna qədər bu rəqəm 440 milyon tona yaxınlaşacaq.

Bundan əlavə, lazımi elektrik enerjisinin istehsalı üçün artıq təxminən 1,2 trilyon gallon (4,5 trilyon litr) su tələb olunur. Və bu rəqəmə birbaşa istehlak edilən astronomik həcmdə nəmlik daxil deyil - daim qızan server rəflərini soyudur.

Süni intellekt bu sürətlənmənin əsas hərəkətverici qüvvəsidir. Süni intellekt hazırda qlobal məlumat mərkəzi iş yükünün təxminən 20%-ni təşkil etsə də, 2030-cu ilə qədər onun məlumat mərkəzinin ümumi enerji istehlakındakı payı 40%-ə qədər artacaq.

Süni intellektlə bağlı problem ondadır ki, onun karbon izi son istehlakçı üçün görünməzdir. Avtomobillərin işlənmiş qazları və ya zavod bacalarından çıxan tüstü hiss olunur, buna görə də dərhal etiraz doğurur. Neyron şəbəkələri ilə bağlı vəziyyət fərqlidir.

Texnologiya nəhəngləri tez-tez bu ittihamlara qarşı çıxırlar və iddia edirlər ki, yeni nəsil prosessorlar getdikcə daha səmərəli olur və məlumat mərkəzlərinin özləri aktiv şəkildə bərpa olunan enerji mənbələrinə çevrilir. Lakin BMT mütəxəssisləri buna şübhə ilə yanaşırlar.

Birincisi, burada klassik iqtisadi paradoks işləyir: texnologiya nə qədər səmərəli və ucuz olarsa, o qədər tez-tez istifadə olunur ki, bu da nəticədə ümumi enerji istehlakının partlayıcı şəkildə artmasına səbəb olur. İkincisi, İT nəhəngləri öz ehtiyacları üçün "təmiz" günəş və külək enerjisini toplamaqla mövcud bərpa olunan enerji bazarını sadəcə tükəndirir, digər sənaye sahələrini və yaşayış sektorlarını köhnə, "çirkli" kömür və ya qaz infrastrukturundan istifadə etməyə məcbur edirlər.

Müasir modellərin təlimi inanılmaz dərəcədə enerji tələb edir. Məşhur GPT-3-ün təlimi təxminən 1,3 milyard vatt-saat tələb edirdisə, onun növbəti versiyası 50 ilə 70 milyard arasında enerji sərf edirdi. Lakin tədqiqatçıların aşkar etdiyi kimi, əsas axın təlim deyil, gündəlik əməliyyatdır. Bütün süni intellekt enerjisinin təxminən 90%-i faktiki sorğularımızın emalı ilə sərf olunur. Təkcə GPT ekosistemi gündə təxminən 2,5 milyard sorğunu emal edir. ChatGPT ilə standart bir söhbət, e-poçtunuzda adi bir spam filtrini işə salmaqdan 200 dəfə çox enerji tələb edir. Şəkil və video yaratmaq olduqca qorxuludur - rəqəmlər dəfələrlə artır.

Bu baxımdan, hesabatın müəllifləri gözlənilməz, lakin son dərəcə praktik məsləhətlər verirlər: daha qısa olun və maşına qarşı nəzakətli olmağı unudun; sualları mümkün qədər qısa və aydın şəkildə tərtib edin. Tədqiqat göstərdi ki, istifadəçilər sorğularının uzunluğunu cəmi 30% azaltsalar, süni intellekt enerji istehlakını 25% azaldacaq. Qlobal miqyasda bu qənaət Afrikada 700.000 insanın illik elektrik enerjisi istehlakına bərabərdir.

Hesabatı hazırlayarkən alimlərin üzləşdiyi əsas çətinlik İT sənayesinin tam məxfiliyi idi. Əksər korporasiyalar alqoritmlərinin nə qədər resurs istehlak etdiyini, ən güclü məlumat mərkəzlərinin dəqiq yerini və onların yerli ekosistemlərə təsirini açıqlamamağı üstün tuturlar.

BMT hesabatının dəyəri məhz ondadır ki, nüfuzlu beynəlxalq təşkilat ilk dəfə olaraq korporativ sirr divarını yarmaqla tapmacanın müxtəlif hissələrini - karbon izi, su istehlakı, torpaqdan istifadə və ətraf mühit ədalətini bir yerə toplamağa çalışıb.