İbrahim Nəbioğlu: 

Qış ayları çətin aylardır, yalnızlıqları insanın üzünə-üzünə vurar

Yanvar ayı Yulian və Qriqorian təqvimində ilin birinci ayı, qədim Roma təqvimində isə on birinci aydır. Günlərinin sayı 31 gün olan 7 aydan biridir. Şimal Yarımkürəsində ilin əsasən ən soyuq, Cənub Yarımkürədə isə ilin ən isti ayıdır.

Yanvar adını Romada Zaman, Qapı və Darvaza Tanrısı olan Yanusdan (Ianuarius) alır.

Simvolik olaraq yanvara “İlin qapısı” (“ianua” latınca “qapı” deməkdir) deyirlər.

Qədim Roma təqvimi 10 aydan ibarət idi. Romalılar təqvimlərinə qış aylarını daxil etməmişdilər, onları ilin “Aysız dövrü” adlandırırdılar.

Eramızdan əvvəl 713-cü ildə kral Numa Pompilius təqvim standart Günəş ilinə (365 gün) bərabər olsun deyə təqvimə yanvar və fevral aylarını əlavə etdi və yanvarı ilin ilk ayı olmasını istədi. O vaxta qədər köhnə Roma təqvimində ilin ilk ayı mart idi.

Əksər Avropa dillərində yanvar ayının adı Latın ənənəsinə uyğundur. Bununla belə bəzi istisnalar da var. Finlər yanvara “Tammikuu”, yəni "palıd ayı", çexlər isə “buzlu” anlamına gələn “leden” deyirlər.

Çin dilində Qriqorian təqviminin ayları sadəcə rəqəmlərlə adlandırılır – yanvar “birinci ay”, fevral “ikinci ay” və s. Demək ki, bizim də bəzən ayları rəqəmlərlə adlandırma alışqanlığımız buradan gəlir.

Türklər yanvar ayına “Ocak” – “ocaq”, “soba” deyirlər.

Kökü əski türkcədəki “ōt-çak” sözündən (otçak) gəlir.

“Ōt-çak” sözü "evdə odun yandırılan yer" mənasına gəlir.

Zamanla “Ōtçak” sözü “ōcak”, daha sonra da “Ocak” oldu.

Türk dünyasında ocaq çadırların ortasında yandırılan müqəddəs bir məkan olaraq bilinir.

Ocaq ailəni bir yerə yığan, aralarındakı bağı möhkəmləndirən bir kult kimi görünür.

Türk mədəniyyətində ocaq ailənin yurdunu, əcdadlarından sonrakı nəslə qədər uzanan bağı təmsil edir. Bu səbəbdən də bu gün tez-tez istifadə olunan “ata evi”, “ocağı qalamaq”, “ocağın öləziməsi”, “ocağın sönməsi” kimi ifadələr əslində nəslin davamını və ya yox olmasını ifadə edir. Bir sözlə, “Ocaq” Türk mədəniyyətinin mühüm elementidir.

“ Ocak” ay adı kimi Türkiyədə 1945-ci ildən istifadə olunmağa başlayıb.

Osmanlıda bu ayın adı “Kanunnisa” idi.

“Kanun” süryani (assuriya) dilində “ocaq”, “fırnı” deməkdir.

Ocaq, atəş yaxılan yer, ev, yuva sözlərilə bağlı olub, ocaqları yandırıb soyuq qış mövsümündə günlərin çox hissəsini evdə, ocaqbaşında keçdiyinə işarə edir.

***

Necati Evliyagil “Ocak Ayı” şeirində ocağın səsini səslərin ən istisi, mutluluq verəni adlandırır:

Ocaklar

Yanıp - yanıp söndü;

Odunlar, tahtalar, çıralar

Çatır - çatır

Çatırdayarak;

Çıtır - çıtır

Çıtırdayarak;

Seslerin en sıcağını

Mutluluk dağıtanını,

Gözlerden kulaklara ördü..

Cemal Süreya cəmi iki sətirlik “Ocaq” şeirində ayların, illərin, həyatın qısalığını lakonik və gözəl ifadə edir:

Hayat kısa,

Kuşlar uçuyor.

Rafettin Ayvacı ilin ilk 3 ayına həsr etdiyi şeirində heç nikbin deyil:

Mevsimlerden kış ayları,

Dert ayları, hastalık ayları,

Fakirin, fukaranın üşüme ayı.

Zor aylar başlıyor; Ocak, Şubat, Mart ayı!

Yanvar ayı Qəhrəmanlıq Dastanı yazdığımız aydır.

20 yanvar mövzusu Türk poeziyasında da kifayət qədər yer tutub.

Aliş Gülden “Karanfiller Ağladı” şeirində belə ifadə edir duyğularını:

20 ocak 1990

azerbaycan’da

zülüm dizboyu

yürekler kan tutar

gözyaşları sığınaktır

hürriyet için çalışana

hürriyet haktır

20 ocak 1990

azerbaycan

taş üstünde taş kalmadı

baş üstünde baş kalmadı

azadlık meydanı

şehitleri almadı…

***

Qış ayları çətin aylardır, həm də yalnızlıqları insanın üzünə-üzünə vurar.

Sərt vurar həm də.

Zor aylardan olmasın yanvar ayı.

Yeni il yanvar ayı ilə qapınızı xeyir xəbərlərlə açsın!…