Əli NƏCƏFXANLI: 

Yesenini ovsunlamış xanəndə

 Cabbar Qaryağdıoğlu – 165 

Biz onu ilk dəfə məşhur “Neft və milyonlar səltənətində” filmində (1916-cı il) toy və kazinoda çəkilmiş şənlik epizodlarında görmüşük. Tarzən Qurban Pirimov və kamança ifaçısı Məşədi Qulu ilə birgə Cabbar Qaryağdıoğlunun ifası səssiz olsa da, kadrlar tarixilik baxımından önəmlidir. Daha sonra Üzeyir Hacıbəyli haqqında çəkilmiş “Uzun ömrün akkordları” filmində (1981-ci il) onun obrazına Qədir Rüstəmovun ifasında rast gəlmişik. Bugünə qədər qalıb yaşayan isə ölməz səsidir. 

Cabbar Qaryağdıoğlu 1861-ci ildə musiqi beşiyi Şuşada anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl kişi boyaqçı idi. Sənətini Cabbara da öyrətmək istəyirdi. Lakin Cabbarı gözəl səsi, anadangəlmə istedadı onu xanəndəliyə yönəldirdi. Cabbargilin evi şəhərin ən səfalı yeri olan Cıdır düzünə yaxın idi. O ətrafda tay-tuşları ilə quzu otaranda  saatlarla “Dəlikdaş”ın üstündə oturub zümzümə edirdi. Sonralar bu zümzümələr böyük xanəndənin yetişməsinə səbəb oldu.

Cabbar Qaryağdıoğlunu Azərbaycan xalq musiqisinin canlı tarixi, ensiklopediyası adlandırırdılar. Onun oxuduğu muğam və xalq mahnıları indi də Azərbaycanın  musiqi xəzinəsinin dəyərli inciləridir. Adı dünya vokal sənətinin görkəmli nümayəndələri ilə yanaşı çəkilir.
Gənc istedad ilk musiqi təhsilini Şuşada Xarrat Qulunun məktəbində alıb. Müəllimi Mirzəli Zeynalabdin oğlundan musiqi elmini və fars dilini öyrənib. 16 yaşında ilk dəfə müəllimi ilə getdiyi toyda tarzən Cavadbəyin müşayiəti ilə “Kürdü-Şahnaz” oxuyub və hər kəsi  məftun edib. Qoca xanəndə Hacı Hüsü onun alnından öpərək, “Gələcəkdə bizim yerimizi bu cavan xanəndə tutacaq”, –  deyib. 

Həmin “möcüzə”dən sonra məşhur tarzən Sadıqcan Cabbarı özünün sazəndələr dəstəsinə qəbul edib. Cabbar bu dəstə ilə Şuşada “Xandəmirovun teatr salonu”nda təşkil olunan xeyriyyə gecəsində “Heyratı” ilə əsl heyrət doğurub. 1901-ci ilin yayında Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin rəhbərliyi altında Şuşada təşkil edilmiş ilk Azərbaycan Şərq konsertində isə Cabbar Qaryağdıoğlu klassik şairlərin qəzəllərini dalğa-dalğa ucaltmaqla xanəndəlik sənətində yeni bir mərhələ açıb. Güclü dramatik-tenor səsi olan Cabbar xüsusilə “Segah”ı yanıqlı tərzdə, qeyri-adi zəngulələrlə oxuyaraq həzinləşdirirdi.

Sonra Bakıda iştirak etdiyi ilk Şərq konsertində “Mahur” oxuyan Cabbar bütün Qafqazda məşhurlaşıb. Mütəxəssislərin fikrincə, sonralar da “Mahur”u Cabbar Qaryağdıoğlu kimi misilsiz məharətlə oxuyan 2-ci bir xanəndə olmayıb. Hətta   Xan Şuşinski deyib: “Mahur” Cabbar ilə getdi”. 

Onun “Bayatı Qacar”ı, “Ovşarı”sı da ayrı bir aləm olub. İranda, Türkiyədə, Polşada səsi ilə konsert salonlarını lərzəyə salıb. Bəzən böyük məclislərdə 4 saata qədər oxuyub. O, klassik ədəbiyyatı gözəl bilir, bu barədə söz düşəndə deyirdi ki, əruz vəznini bilməyəndən xanəndə olmaz.  

Qeyd edək ki, ötən əsrin əvvəllərinədək Azərbaycan xanəndələri muğamı yalnız fars dilində yazılmış şeirlərlə ifa edirdilər. Bu ənənəni məhz Cabbar Qaryağdıoğlu pozub. Ondan başlayaraq, muğamların Azərbaycan dilində ifası bütün Güney Qafqazda ənənəyə çevrilib.
Səs mogikanlarımız Seyid və Xan Şuşinskilər, Bülbül, Zülfi Adıgözəlov, Davud Səfiyarov, Cahan Talışinskaya, Yavər Kələntərli, Mütəllim Mütəllimov Cabbar əminin yetirmələri olmaları ilə həmişə fəxr ediblər.

....Ünlü xanəndə və gənc şair Əliağa Vahid 1925-ci ildə Bakının Mərdəkan qəsəbəsinə gələrək, burada qonaq olan rus şairi Sergey Yeseninlə görüşürlər. Məclis Qaryağdıoğlunun oxuması ilə qızışır. Yesenin heç çür inana bilmir ki, 64 yaşlı qocanın belə zəngin və məlahətli səsi ola bilər. Beləcə, xanəndənin zil və təravətli səsi, sürəkli zəngulələri şairi vəcdə gətirir. Qaryağdıoğlu ifasına “ayaq” verib qavalı yerə qoyunca salonu alqış səsləri titrədir. Lakin ovsunlanmış Yesenin   xəyala dalaraq heç özü də bilmir ki, xanəndəni necə mükafatlandırsın və onun şərəfinə bədahətən şeir deyir. Misralarında Cabbar əmini “Şərq musiqisinin peyğəmbəri” adlandırır. 

Milli opera sənətimizin pərvərişində də onun rolu böyükdür. Opera səhnəmizin ilk aktyoru məhz Qaryağdıoğlu olub. 1906-cı ildə Şuşada “Leyli və Məcnun” tamaşasında Məcnun rolunu dəfələrlə oynayıb. Deyilənə görə, səhnəyə çıxanda başına quş yuvası qoyubmuş. Yuvanın içində bülbül varmış. Cabbar Leylinin qəbri üstündə hönkürəndə bülbül uçub gedib. 

Onun adı Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının da ilk təşkilatçıları sırasında çəkilir. 1934-cü ildə Tiflisdə Cənubi Qafqaz xalqlarının incəsənət olimpiadasında 73 yaşlı Cabbar Qaryağdıoğlu qeyri-adi sənətkarlıq və saflığı ilə fərqlənərək, 1-ci yerə layiq görülüb. Bir qədər sonra - 1936-cı il martın 31-də Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında görkəmli xanəndənin 75 illik yubileyi təntənə ilə qeyd edilib.

Cabbar Qaryağdıoğlunun fon valına köçürülmüş 50 mahnısı “Azərbaycan xalq nəğmələri” adı ilə ayrıca kitab şəklində çap olunub. Yeri gəlmişkən, həmin mahnılardan birinin həm sözlərinin, həm də musiqisinin müəllifi Cabbar əmidir.   Bu, məşhur “İrəvanda xal qalmadı” mahnısıdır. Deyilənə görə, ilkin variantda “İrəvanda xan qalmadı” olub). Qədim Azərbaycan şəhərində varlı bir şəxsin oğlunun toy məclisində bədahətən düzüb qoşaraq oxuyub.

Xalq artisti Cabbar Qaryağdıoğlu 1944-cü ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. Cismən dünyanı tərk etsə də, səsi ilə yaşayır və adını yaşadır.  

Əli NƏCƏFXANLI