Faiq İsmayılov: 

Böyük qayıdış prosesinin, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarında yaradıcı sənayenin inkişafına təsiri

Məqalə, Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə, mədəniyyətin yaradıcı sahələrinin inkişafında yeni yanaşmalara həsr edilmişdir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə "yaradıcı klaster" termininin izahı və  bu yanaşmanın yaradıcı sənayenin inkişafına təsiri, eləcədə yaradıcı klaster və yaradıcı sənayelərin inkişafı texnologiyasından bəhs edir.
Layihə, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən elan edilmiş  “mədəni və yaradıcı sənayelərin təşviqi” üzrə qrant müsabiqəsi çərçivəsində,  Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin “İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə, mədəniyyət və yaradıcı sənayenin kreativ və inovativ  inkişafına dair tövsiyyələr” adlı layihə çərçivəsində icra edilir.

Əminliklə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində, yaradıcı sənayenin  inkişaf etdirilməsi üçün, mütəmadi olaraq maarifləndirici seminarların və yaradıcı qrupların təşkili öz həllini tapacaqdır. 
Azərbaycan Hökuməti  son dövrlər, yaradıcı sənayelərin yaradılması və inkişaf etdirilməsi üçün  tədris seminarlarının keçirilməsinə və yaradıcı qrupların hazırlanmasına ciddi diqqət göstərir. Beləki, Mədəniyyət Nazirliyinin nəzdində “Yaradıcı Mərkəz” kimi tanınan Mədəni və Yaradıcı Sənayelərin İnkişaf Mərkəzi yaradılıb və hal-hazırda uğurlu fəaliyyət göstərir.  
Mədəni və Yaradıcı Sənayelərin İnkişafı Mərkəzi (Yaradıcı Mərkəz) 2022-ci il 22 iyulda Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamı ilə təsdiqlənib. Mərkəz “Azərbaycan Respublikasının 2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası”na dair Tədbirlər Planının icrası məqsədilə 2024-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təsis edilib. Təsis tədbirinin açılış mərasimində Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva iştirak edib. 
Yaradıcı Mərkəzin əsas məqsədi gənc istedadların fəaliyyətinə dəstək vermək, onların peşə ixtisaslarını artırmaq və yaradıcılıq potensialının reallaşdırılmasına şərait yaratmaqdır. Eləcə də mədəni və yaradıcı sənayelər sahəsində layihələr həyata keçirmək, bu sahədə yeni sahibkarlıq subyektlərinin, startapların yaranmasına, formalaşmasına və inkişafına dəstək verməkdir. Həmçinin yerli yaradıcı məhsul və xidmətlərin yaradılmasına səy göstərmək və bu məhsulların ixracının artırılmasına kömək göstərmək, eyni zamanda müvafiq istiqamətlər üzrə regionlardan istedadlı gəncləri yaradıcı fəaliyyətə cəlb etməkdir.
Yaradıcı Mərkəz bir sıra uğurlu layihələr, o cümlədən 3 inkubasiya proqramı həyata keçirir: Musiqi, “Gametech”, “Cultech”. Bu proqramlar çərçivəsində artıq 20 yeni startap yaradılıb. Hal-hazırda 50-dən çox rezident Mərkəzin xidmətlərindən istifadə edir. 
Mərkəzdə animasiya, musiqi və kino sənayesi, dizayn, yaradıcılıq sahələrində “Ai4Art” layihəsi çərçivəsində süni intellektin istifadəsi üzrə ustad dərsləri və təlimlər keçirilir. Bu təhsil proqramlarında 200-dən çox gənc iştirak edir. Mərkəzin tərkibinə, həmçinin “Yaradıcı Market” bazar platforması, “Yaradıcı Edu.az” tədris mərkəzi də daxildir.
Mərkəzin təşkilatçılığı ilə 2023-cü ildən etibarən “Yaradıcı müzakirələr” (“Creative Talks”) layihəsi keçirilir. “Yaradıcı müzakirələr” layihəsi paytaxtda və regionlarda mədəniyyət və yaradıcılıq sahələrində bacarıqların inkişafını təşviq edən maarifləndirici təşəbbüsdür və yaradıcı subyektlərin formalaşmasının dəstəklənməsinə yönəlib. Tədbirlər seminar, ustad dərsləri, tanınmış şəxslərlə görüşlər və təlimlərdən ibarətdir. Azərbaycanda yaradıcı sənayelərin inkişafının ilk mərhələsində - tədris seminarlarının keçirilməsindən ilk yaradıcı qrupların yaranmasına qədər mühüm addımlar atılır.
Azərbaycanda AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitunun tədqiqatlarının təhlili göstərir ki, mədəni irsin qorunub saxlanmasının müasir konsepsiyalarında mədəniyyət obyektlərindən istifadənin səmərəliliyinin artırılmasına kömək edir.  Bu işlərin təşkilində dövlət orqanları, dövlət və qeyri-hökumət təşkilatları, fondlar, kommersiya şirkətləri və özəl qurumlar fəal iştirak edirlər.  
Bu istiqamətdə elmi-tədqiqatların əsas məqsədi  iqtisadiyyatın bir növü sayılan və “yaradıcı iqtisadiyyat” anlayışı  ilə ifadə olunan   fəaliyyətin cəmiyyətə xüsusən də gənclərə təsirinin öyrənilməsidir. Yaradıcı İqtisadiyyatın bütün sahələrində  elmi, elmi-texniki, mədəni və yaradıcılıq fəaliyyətlərində əqli mülkiyyətinin kapitallaşdırılması  əsas pioritetlərdən biri hesab olunur. 
Yaradıcı iqtisadiyyatın əsasını, yaradıcı sənayelər təşkil edir. Yaradıcı sənayelərin fəaliyyəti isə kreativ klasterlər yəni idarəetmə şirkətləri tərəfindən vahid brend altında hazırlanmasıdır. Kreativ klaster  “yaradıb ərsəyə gətirənlərin” vahid birliyi kimi başa düşülür  Eləcədə yaradıcı sənayelərdən olan rezidentləri (icarəçiləri) və yaradıcı sahibkarları birləşdirir onlara lazımi  şərait yaradır.
Yaradıcı sənayelər qrupuna aşağadakılar daxildir:
⦁    Tarixi-mədəni irsdən istifadəyə əsaslanan sənayelər, (xalq sənəti və sənətkarlığı, muzey fəaliyyəti); 
⦁    İncəsənətə əsaslanan sənayelər, (teatr, musiqi, kino, animasiya, rəsm, qalereya fəaliyyəti və s.); 
⦁    Müasir media və rəqəmsal məzmun istehsalı, (film, video, audio, animasiya istehsalı, məlumatların işlənməsi və proqram təminatının inkişafı, virtual kompüter və video oyunları, bloqçuluq, çap sənayesi, kütləvi informasiya vasitələri, reklam və s.); 
⦁    Tətbiqi yaradıcı sənayelər, (memarlıq, sənaye dizaynı, moda sənayesi və s.). 

Yaradıcı subyektlərin ərazi bağlılığı baxımından (yaradıcı) sənayelər aşağıdakı vəzifələri həyata keçirə bilər: 
⦁    Yerli yaradıcı sənayelərin inkişafına nail olmaq,  məqsədyönlü qurumlar və iş yerləri yaratmaq, onların maddi imkanlarını yaxşılaşdırmaq və cəlbediciliyinə nail olmaq; 
⦁    Regionda turizmin inkişafına dəstəyi artırmaq; 
⦁    Yaradıcı fəaliyyətin nəticələrindən asılı olaraq, yaradıcı sənaye qrupları yaratmaq; 
⦁    yaradıcı sahibkarlıq qrupları yaratmaqla mənfəət əldə etməyə yönəlmiş fəaliyyətləri dəstəkləmək və intellektual fəaliyyətin nəticələrindən düzgün istifadə etmək.
Yaradıcılığın vəzifələrindən biri, inkubator üçün zəruri olan xidmətlərin asanlaşdırılması və təmin edilməsindən ibarətdir. Davamlı biznesin formalaşdırılması, yaradıcılığın təkmilləşdirilməsi və yenilənməsi müvafiq biznes fəaliyyəti növü üçün ideyaların dəstəklənməsi olduqca vacibdir.

Yaradıcı  sənayelərin prioritet prinsipləri

Yaradıcı sənayelərin inkişafı və (yaradıcı) sahibkarlıq üçün prioritet prinsiplərin yaradılması, Dövlət siyasətinin məqsədlərindən biridir. İşğaldan azad edilmiş ərazillərdə kreativ sənayenin inkişaf etdirilməsində  məqsəd işğaldan azad edilmiş regionlarda  milli yaradıcılığı inkişaf etdirməkdir. İnsan kapitalına və tarixi-mədəni dəyərlərə əsaslanan iqtisadiyyat xalqların mədəni irsinə bağlı olur. Yaradıcı sənayenin inkişafı mədəniyyətimizin inkişafını zəruri  edir.
Yaradıcılığa yeni dəstək  mexanizmləri hazırlanıb tətbiq edilməlidir.  Bu sahədə yaradıcı sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişafı  ilə yanaşı, həm də onlara lazımi şəraitin yaradılması, yaradıcılığın formalaşmasına və davamlı inkişafına müsbət təsir göstərəcək.
Yaradıcılığın müəyyən etdiyi mexanizmlər,  təkcə işğaldan azad edilmiş ərazilərdəki inzibati yaşayış məntəqələrini deyil, həm də Azərbaycanın digər şəhər, qəsəbə və kəndlərinə xas olan  tarixi və mədəni ənənələrini maddi və qeyri-maddi irs nümunələrini əhatə edəcəkdir. Bu məqsədə çatmaq üçün  aşağıdakı vəzifələr həyata keçirilməlidir:
⦁    Yaradıcı ekosistemin yaradılması və inkişafı üçün əsas parametrləri müəyyən edilməsi;
⦁    Yaradıcı sənaye sektorunun sahələr üzrə araşdırılması və qiymətləndirilməsi;
⦁    İşğaldan azad edilmiş ərazilərdəki yaradıcı iqtisadiyyatın tətbiqi vəziyyətinin öyrənilməsi;
⦁    Yaradıcı sənayelərin prioritet sahələrinin siyahılarının tərtib edilməsi;
⦁    Yaradıcı sənaye subyektlərin ixtisaslaşmasını və differensiasiyasını nəzərə alan sənaye sahələri haqqında lazımi məlumatların formalaşdırılması;
⦁    Yaradıcı sənaye sahələrində monitorinqlərin təşkilinin təmin edilməsi;
⦁    Yaradıcı sənayenin kommersiyalaşdırılması üçün hüquqi parametrlərin müəyyənləşdirilməsi; 
⦁    Ərazilərdə əlçatan vahid infrastrukturun yaradılması;
⦁    Yaradıcı sənayelər, o cümlədən yaradıcılıq sahələri üçün klasterlər, yaradıcı inkubatorlar, kollektiv mərkəzlərin xüsusi avadanlıqlarla təmin edilməsi; 
⦁    İnklüziv institusional mühit və infrastruktur formalaşdırmaq;
⦁    Evdar qadınların, gənclərin habelə əlilliyi olan şəxslərin yaradıcı sənaye sektorunda, məşğulluğunun təmin edilməsi;
⦁    Kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin sayı artımını nəzərə alaraq, yaradıcı sənayelərdə də  iş yerləriinin artırılmasına nail olmaq;
⦁    Yaradıcı sənayedə müasir rəqəmsal texnologiyaların tətbiqinin həyata keçirilməsini təmin etmək;
⦁    Yaradıcı sənayedə istehsal olunmuş məhsulların satışı  texnologiyalarının öyrənilməsi və tətbiq edilməsi;
⦁    Yaradıcı sənayedə təhsil sisteminin inkişafı üçün tədbirlərin hazırlanması; 
⦁    Yaradıcı sənayedə mal istehsalını və xidmətlərin  hazırlanmasını asanlaşdıran şəraitin yaradılması;
⦁    Yerli yaradıcı sənaye mallarının beynəlxalq bazara çıxarılmasını təmin etmək üçün onların təbliği və populyarlaşmasının təmin edilməsi.

 
Faiq İsmayılov
Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki 
Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı 
İctimai Birliyinin sədri.