Ermənilərin Azərbaycanlılara qarşı törətdiyi soyqırımından 108 il ötür

31 mart soyqırımının - ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi ilk genişmiqyaslı etnik təmizləmənin 108-ci ildönümüdür.

Bolşeviklərin dəstəyi ilə həyata keçirilən bu terror zamanı on minlərlə dinc soydaşımız qətlə yetirildi.

31 mart 1918-ci ildə Bakıda azərbaycanlılara qarşı qırğın başladı. Rəsmi mənbələrə görə, 3 aprelə qədər davam edən soyqırımda Bakı şəhərində və Bakı quberniyasının müxtəlif yaşayış məntəqələrində, eləcə də Qarabağ, Naxçıvan, Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Salyan, Zəngəzur və digər bölgələrdə on minlərlə azərbaycanlının qətlə yetirilməsi, xüsusən də etnik və dini mənsubiyyətinə görə Bakı Sovet qoşunlarının və silahlı erməni daşnak birləşmələrinin iştirakı ilə baş verib.

Kiçik yaşayış məntəqələri, tarixi abidələr, məscidlər və qəbiristanlıqlar da dağıdılıb. Bakı Sovetinin altı min əsgəri, eləcə də Daşnaksütyun partiyasının dörd min nəfərlik silahlı dəstəsi Azərbaycan mülki əhalisinin qətliamında iştirak edib.

Bu dəhşətli günlərin şahidi olan Kulner adlı bir alman 1925-ci ildə Bakı hadisələri haqqında yazırdı: "Ermənilər müsəlman (azərbaycanlı) məhəllələrinə soxularaq hamını öldürdülər, qılıncla yaraladılar və süngü ilə bıçaqladılar. Qırğından bir neçə gün sonra dərədən çıxarılan 87 nəfərin cəsədinin qulaqları və burunları kəsildi, qarınları yırtıldı və cinsiyyət orqanları kəsildi. Ermənilər nə uşaqları, nə də yaşlıları aman vermədilər."

Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) qurulduqdan sonra 1918-ci ilin mart hadisələrinin araşdırılmasına xüsusi diqqət yetirildi. Bu məqsədlə ADR hökuməti 15 iyulda Fövqəladə İstintaq Komissiyası yaratdı.

Onun materiallarına görə, erməni quldurları Şamaxıda 8000-ə qədər dinc sakini öldürmüş, Cavanşirdə 28, Cəbrayıl rayonlarında isə 17 kəndi tamamilə dağıtmış və əhalini qırğına məruz qoymuşlar. Gümrü yaxınlığında əsasən qadınlar, uşaqlar və yaşlılardan ibarət 3000 nəfərlik Azərbaycan karvanı pusquya salındı ​​- hamı öldürüldü.

Erməni silahlı dəstələri Naxçıvan qəzasında bir neçə kəndi yandırmış, Zəngəzur qəzasında 115 Azərbaycan kəndini dağıtmış, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşağı öldürmüşdür. Ümumilikdə 10068 nəfər öldürülmüş və ya şikəst edilmiş, 50000 nəfər qaçqın düşmüşdür.

İrəvan quberniyasının 199 kəndində yaşayan 135000 soydaşımız öldürülmüş, yaşayış məntəqələri isə yerlə-yeksan edilmişdir. Bundan sonra erməni dəstələri 1918-1920-ci illər arasında Qarabağa köçmüş və dağlıq bölgədəki 150 kəndi dağıtmış, əhalisini tamamilə məhv etmişlər.

Britaniyalı briqada generalı V.A. Qortonun 8 dekabr 1918-ci il tarixli Londona göndərdiyi hesabatda 20000 müsəlmanın soyqırımının qurbanı olduğu bildirilir. Azərbaycan Demokratik Respublikasının (ADR) Fövqəladə İstintaq Komissiyasının materiallarında 30.000, Milli Məclisin nəşr etdiyi kitabda isə 50.000 göstərilir. Hətta bunun hamısı olmadığı da mümkündür.

Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin rəhbəri Əlimərdan Topçubaşov 1919-cu il mayın 28-də ABŞ prezidenti Vudro Vilsona etdiyi müraciətdə ona digər sənədlərlə yanaşı, Fövqəladə İstintaq Komissiyasının materiallarını da təqdim etmişdir. Bundan sonra obyektiv məlumat toplamaq üçün Cənubi Qafqaza ABŞ nümayəndə heyətinin göndərilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir. Həmin yay bu məqsədlə Bakıya gələn general C. Harbord müxtəlif şəxslərlə görüşmüşdür.

O dövrdə Bakıda fəaliyyət göstərən rus və erməni təşkilatları Fövqəladə İstintaq Komissiyasının normal işinə mane olur, təzyiq kampaniyaları təşkil edirdilər. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq, qısa müddətdə xeyli iş görməyi bacardı.

Bu faciəli hadisələrin birbaşa təşkilatçısı olan Stepan Şaumyan öz hərəkətlərini haqlı çıxarmaq üçün əlindən gələni etdi. O, Moskvadakı Xalq Komissarları Şurasına göndərdiyi məktubda yazıb ki, guya ermənilər azərbaycanlıları etnik nifrət üzündən deyil, Sovet hakimiyyətinə sədaqət üzündən qətlə yetiriblər.

1919 və 1920-ci illərdə 31 mart Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində milli matəm günü kimi qeyd olunub.

Ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 31 mart soyqırımı hadisələrinin araşdırılması və beynəlxalq ictimaiyyətin bu dəhşətli faciənin faktları barədə məlumatlandırılması işlərinə başlanılıb.

Heydər Əliyevin 26 mart 1998-ci ildə imzaladığı və böyük tarixi əhəmiyyət kəsb edən "Azərbaycanlıların Soyqırımı haqqında" Fərmanla 1918-ci il 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilib. O vaxtdan bəri faciəli halların öyrənilməsi üçün əhəmiyyətli işlər görülüb və soyqırıma həsr olunmuş çoxsaylı kitablar yazılaraq xarici dillərə tərcümə edilib.

Son illərdə bu sahədə aparılan tədqiqatlar sayəsində çoxlu sayda yeni faktlar və sənədlər toplanıb. Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıq bu faciənin qanlı epizodlarından biridir.