Faiq İsmayılov: 

Gorus Pasajı, Azərbaycan memarlığının unikal nümunələrindən biri idi

Pasaj Qərbi Zəngəzur regionunun Gorus qəsəbəsində yerləşir (indeks 8.3.142) uzunluğu 45 metr, eni 13 metr və hündürlüyü 4 metr olan bina təmiz yonulmuş bazalt daşlarından alban memarlığı üslubunda tikilmişdir.  Pasajın tikintisində 48 sütun və kolonnalarla elə tikilmişdir ki, binada açıq havada da ticarət  etmək mümkün olsun. Pasajın ümumi ərazisi yardımçı binalarla birlikdə  uzunluğu 50 metr eni 20 metr təşkil edirdi. 

Pasaj hər iki tərəfində dükanlar olan örtülü qalereya. Pasaj (fransızca: passage (passage)) dükanların yerləşdiyi və binalar kompleksindən keçən örtülü keçiddir. Arkadalar adətən paralel küçələr arasında yerləşir.  Arkada mədəniyyəti Azərbaycanda ilk öncə Alban memarlığı üslubunda inşa edilmiş bazilika, monastr və karvansara komplekslərinin quruluşunda müşahidə edilir.

Arkada,  tağla örtülən, təkrarlanan eyni oyuqların sırasıdır. Arkadanın qurulması üçün bir sıra ölçülər, oyuqların eni və hündürlüyü, divarın pəncərə və qapılar arasındakı hissəsi, o cümlədən divarın qalınlığı əsas götürülür. Bütün deyilən ölçülər bir-birindən qarşılıqlı asılı formada icra edilir.

XIX əsrdə bugünkü alış-veriş mərkəzlərinin mənşəyini təşkil edən arkadalar müstəqil pasaj adlandırılan bir bina növünə çevrildi.  XIX əsrin sonlarında belə bir pasajın Gorus şəhərində tikilməsinə, Zəngəzurun təbii resurslarının xarici ölkə vətəndaşların marağının artması və gəliş-gedişin çoxalması səbəb olmuşdu.

Gorus şəhəri coğrafi baxımdan Zəngəzur regionunun elə bir guşəsində yerləşirdi ki buraya istər Laçın, Qubadlı, istərsədə Mehri və Qafan rayonlarından tez, asan və maneəsiz gəlmək olurdu. Gorus şəhəri Zəngəzur regionun mərkəzində yerləşdiyindən buraya olan insan axını burada bazar mədəniyyətini formalaşdırırdı. Məz bu baxından öz dövrü üçün müasir və mükəmməl memarlıq üslubuna malik pasaj (bazar) tikildi.

Pasajın zirzəmisindən ərzaq anbarı kimi istifadə edilirdi. Binanın bütün tərəfləri kənardan eyni görünüşə malik idi. Pasajın(bazarın) içərisində 2,5x2,5 metr ölçülərində 17 ticarət  köşkü var idi. Binanın mərkəzi hissəsində tağlı keçid qurulmuşdu. Bazardan əsasən imkanlı adamlar istifadə edirdilər.

Sovet  Hakimiyyəti illərində tağlı keçidi bağlayıb ticarət köşklərinin sayını 18-ə çatırdılar. O dövrdə pasajın binasından əvvəlcə bina pivə zavodu kimi, sonralar ictimai iaşə obyekti kimi istifadə edirdilər. Bu baxımdan belə bir memarlıq abidəsi yararsız hala düşdü. 

 
Təəssüf ki, illərlə binanın tərk edilərək baxımsız qalması Ermənistan Hökumətini narahat etmədi. 2020-ci illərdə bina təmir edilərək abidənin ümumi quruluşu ermənilər tərəfindən dəyişdirildi. Beləki binaya 4 sütun artırılaraq binadakı ümumi sütunların sayı 52-yə çatdırıldı.  Abidənin çardağı dəyişdirilərək yeni bir formaya salındı. Hal-hazırda pasajdan mehmanxana kimi istifadə edilir.

Faiq ismayılov
Azərbaycanın İşğaldan Azad edilmiş Ərazilərindəri 
Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı 
ictimai birliyinin sədri.