Novruz qədim bahar bayramıdır

Novruz bayramı Azərbaycanda hələ də qışın bitməsi və yazın gəlişi kimi böyük intizar və sevinclə geniş şəkildə qeyd olunur.

Novruz bahar bayramı müxtəlif ayin və simvolik məna ilə dolu adət-ənənələrlə zəngin olmuşdur. Nəsildən-nəslə keçən bu bayram günümüzə gəlib çatmışdır. Lakin bu bayramın bir çox adət-ənənələri var ki, onların əksəriyyəti haqqında heç nə bilinmir. Qədim zamanlardan azərbaycanlılar bu bayramı xoşbəxtlik və dəyişiklik ümidləri ilə əlaqələndiriblər. 

Novruz  günəş təqviminə görə yazın gəlişini və yeni ilin başlanğıcını qeyd edən bayramdır.

Hazırda tarix konkret dinlə bağlı deyil. Bayramı İran və türk xalqlarının nümayəndələri qeyd edirlər. Xüsusilə Əfqanıstan və İranda astronomik günəş təqviminə görə yeni il Novruz bayramı ilə başlayır. Bayram Azərbaycan, Albaniya, Gürcüstan, Qazaxıstan, Makedoniya, Tacikistan və digər ölkələrdə dövlət bayramı statusuna malikdir. Rusiyada Başqırdıstan, Dağıstan və Tatarıstanda da qeyd olunur.

Novruz qədim bayramdır, kökləri İran xalqlarının qədim dini olan zərdüştilik dövrünə gedib çıxır, xeyirlə şərin qarşıdurmasına, kainatın qaranlıq və işıq prinsiplərinə söykənir. Novruzun mənşəyi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Rəvayətə görə, bayramın banisi mifik fars şahı Cəmşiddir. Versiyalardan birinə görə, o, tacqoyma gününü bayram elan edib. Başqa bir fikrə görə, Cəmşid Yerin Günəş ətrafında fırlanmasını tamamladığı günü Novruz adlandırmışdır.

Novruzun yaranması İslamdan əvvəlki dövrə təsadüf edir. Eramızdan əvvəl VI əsrdə hökm sürməyə başlayan Əhəmənilər sülaləsi dövründən qeyd olunduğu güman edilir. Novruz haqqında ilk yazılı qeyd çox sonralar: eramızın II əsrində meydana çıxdı. VII əsrin ortalarına qədər Novruz ilin əsas bayramı olub. Bu gün hökmdarlar xalqla əlaqə saxlayır, pul paylayır və məhbusları əfv edə bilirdilər. Ritual odları hər yerdə yanırdı və məbədlərdə oda sitayişi ilə bağlı ayinlər yerinə yetirilirdi: bu, işığın zülmət üzərində qələbəsinin simvolu idi. Evlərdə şamlar yandırılır, yeməklər hazırlanırdı.

Şənliklər altı gün davam edirdi. Onlardan ilk beşi milli bayram idi. Altıncı gün hökmdar üçün nəzərdə tutulmuşdu: padşah öz ətrafı ilə Novruz bayramını qeyd edirdi.

650-ci ildə İslam bərqərar olduqdan sonra Novruz bayramının qeyd edilməsi ənənəsi davam etdirilmişdir. Türk xalqları bu tarixi qeyd etməyə davam etmiş və Orta Asiyada Novruz 19-cu əsrin ikinci üçdə bir hissəsinə qədər rəsmi yeni il hesab edilmişdir.

Bir çox xalqlar, o cümlədən azərbaycanlılar, iranlılar, taciklər həyatın doğulmasının simvolu olan Novruzda yumurta rəngləyirlər. Ən çox yayılmış rəng yaşıldır: təbiətin və ümumiyyətlə həyatın yenidən doğulmasını simvollaşdırır. Qırmızı bir rəng əldə etmək üçün soğan qabıqlarından istifadə edərək yumurtaların rənglənməsi də məşhurdur. Hər bayram masasında yumurta olmalıdır. 

Novruz bayramının xarakterik cəhəti həm də mübahisə edənlərin barışması mərasimi idi. Adətə görə, inciyənlər bir-birinə bayram hədiyyələri göndərir və bununla barışırdılar. Novruz bayramında gəlinə hədiyyə gətirmək də vacib sayılırdı. Bu mərasim xüsusi təntənə ilə həyata keçirilib. Xonçaların sayı qeyd edən ailənin sosial statusu ilə müəyyən edilirdi. 

Novruzda dənli və paxlalı bitkilərdən xörək bişirmək adətdir: lobya, noxud, qarğıdalı, düyü, mərcimək, buğda, arpa, lobya. Bayramın əsas ənənəvi yeməklərindən biri də cücərmiş buğdadan hazırlanan sümələkdir. Cücərtilər üyüdülür, sonra un və kərə yağı ilə qaynadılır.

Başqırdlar, qazaxlar və tatarlar müxtəlif dənli bitkilərdən çox taxıllı sıyıq bişirir və baursaklar - çox miqdarda yağda qızardılmış xəmir parçaları hazırlayırlar. 

Qazaxlar və qırğızlar bayram üçün ət, dənli bitkilər, heyvan yağı, süd və ya kefir əlavə edilməklə zəngin şorba - nauryz kozhe bişirirlər.

Azərbaycan bayram süfrəsinin əsas yeməyi quzu və ərik qurusu ilə şah plovdur. 

2009-cu ildə YUNESKO Novruz bayramını bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edib. Təşkilat bayramın böyük əhəmiyyətini və müxtəlif xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın qurulmasında rolunu qeyd edib.
2010-cu ildə BMT bu bayramı mədəni fenomen adlandırıb, onun bütün dünyada qeyd olunmasını təklif edib və martın 21-ni Novruzun rəsmi günü elan edib.
Dağıstan xalqları arasında Novruz başqa adlarla da tanınır. Ağullardan Xıdin Uş, ləzgilər arasında Yaran Suvar, kumıklar arasında Şatman-bayram, tatlar arasında Şeqmevasaldır.