30 ildən sonra yaranmış Ağdərə rayonu

          Ağdərə rayonu 1930-cu ildə yaradılıb. Sahəsi 1705 kvadratkilometr, əhalisi 44.4 min nəfər təşkil edib. 1977-ci ilin məlumatlarına əsasən, rayonun tərkibində iki şəhər tipli qəsəbə, 60 kənd olub. 10 sentyabr 1939-cu ilədək Çiləbürt, 1991-ci ildə qədər Mardakert, həmin tarixdən ləğv olunana kimi Ağdərə adlanıb. İnzibati mərkəzi Ağdərə şəhəri olub. 1 yanvar 1977-ci il tarixinə rayon ərazisində 24 sovetlikdə (2 qəsəbə sovetliyi, 22 kənd sovetliyi) 3-ü qəsəbə və 57-i kənd olmaqla 60 yaşayış məntəqəsi mövcud olmuşdur. Ağdərə rayonu dağlıq və meşəlik ərazidə yerləşir, bu da onun təbiətini və iqlimini müəyyənləşdirir. Rayonun ərazisi məhsuldar torpaqlara və zəngin su ehtiyatlarına malikdir. Bu coğrafi xüsusiyyətlər kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır.
         SSRİ dövründə yaradılmış və Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ləğv edilmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) tərkibinə daxil idi. Rayon DQMV-nin tərkibində əvvəl Cerabert rayonu, 1939-cu ildən  DQMV-nin 26 noyabr 1991-ci ildə ləğv edilənə qədər Mardakert rayonu adını daşıyırdı. Rayon 13 oktyabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 327 saylı qərarı ilə ləğv edilmişdi. 2023-cü ildə rayonun yenidən yaradılması ilə bağlı qanun layihəsi Milli Məclisin müzakirəsinə təklif edilmişdir.   5 dekabr 2023-cü il tarixli qanun ilə Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonlarından ayrılaraq yenidən müstəqil rayon olmuşdur. 
         Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı rayon müharibənin baş verdiyi əsas ərazilərdən biri idi. 1991-ci il noyabrın 26-da Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qanunu ilə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti inzibati ərazi vahidi ləğv olunmuşdur. Qanuna əsasən Mardakert rayonunun adı dəyişdirilərək Ağdərə rayonu adlandırılmış və respublika tabeli rayonların sırasına daxil edilmişdi. 
        Erməni işğalına qədər Ağdərənin 14 kəndində 14 mindən çox azərbaycanlı yaşayıb. Ağdərə rayonu Dağlıq Qarabağdakı bir çox ərazilər kimi Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında erməni silahli qüvvələrinin nəzarəti altına keçir. 1992-ci ildə Azərbaycan ordusunun hücumu nəticəsində Ağdərə rayonu ərazisinin bir çox hissəsi erməni işğalçılarından azad edilir. 1 il boyunca Ağdərə şəhəri ətrafındakı kəndlərdə və yüksəkliklərdə aramsız döyüşlər gedir. Lakin 1993-cü ildə Azərbaycanda 4 iyun Gəncə qiyamı baş verir. Qarabağ cəbhəsində döyüşən orduya rəhbərlik edən Surət Hüseynov mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam edərək Bakıya doğru hücuma keçir. Onun rəhbərlik etdiyi ordu bölmələri öz mövqelərini qoyaraq Bakıya doğru hücuma qoşuldular. Bundan məharətlə istifadə edən erməni ordusu 7 iyul 1993-cü ildə Ağdərə şəhərini və rayonun bir çox kəndlərini yenidən işğal etmişdi.
           Ağdərənin tarixi qədim dövrlərə gedib çıxır və burada müxtəlif sivilizasiyaların izləri mövcuddur. Ərazi bir çox tarixi hadisələrin şahidi olmuş, müxtəlif dövlətlər və xalqlar tərəfindən idarə edilmişdir. Bu səbəbdən, rayonda müxtəlif arxeoloji abidələr və tarixi məkanlar qorunub saxlanılır.
          Milli Məclisin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli qərarı ilə Ağdərə rayonu ləğv edilmiş, ərazisi Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonları arasında bölüşdürülmüşdu.
          Ağdərə rayonu Azərbaycanın zəngin tarixə və mədəni irsə malik bölgələrindən biridir. Bu ərazi özünəməxsus coğrafi mövqeyi, əhalisinin müxtəlifliyi və qədim ənənələri ilə seçilir. Ağdərənin tarixi, sosial və iqtisadi inkişafı, eləcə də onun mədəni dəyərləri həm yerli, həm də xarici tədqiqatçılar üçün maraq doğurur. Rayonun turizm potensialı və son illərdə baş verən yeniliklər regionun gələcək inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır.
          İşğaldan azad olunmuş rayonların, o cümlədən Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Xocalı, Xocavənd, Qubadlı, Laçın və Şuşanın inzibati ərazi bölgüsündə dəyişikliklərin edilməsi və Ağdərə rayonunun yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: "Bu təşəbbüs Prezident İlham Əliyevə məxsusdur. "Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında" qanuna əsasən, Ağdam rayonunun ərazisindən 10, Kəlbəcər rayonunun ərazisindən 23 kəndin, Tərtər rayonunun ərazisindən isə 1 şəhərin, 1 qəsəbənin və 24 kəndin Ağdərə rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil edilməsi, ümumilikdə 1660,84 kvadratkilometr ərazidə yerləşməsi nəzərdə tutulur".
        Ağdərə ərazisindən Tərtər çayı axır ki, çay öz başlanğıcını Qarabağ yaylasından (3120 metr hündürlükdən) başlayır. Əsasən yeraltı sularla qidalanır. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, Kürün sağ qolunda yerləşən Tərtər çayınn uzunluğu 184 kilometr, hövzəsinin sahəsi 2650 km, 2 orta illik su səthi 23,2 mVsan., illik axın həcmi 729 mln. kubmetrdir. 1976-cı ildə Ağdərə rayonunun Sərsəng dərəsində Tərtər çayı uzərində, daha dəqiq Qarı körpüsü üzərində inşa edilmiş Sərsəng Su Anbarı istifadəyə verilmişdir. Bu nəhəng qurğunun tikilib başa çatdırılması Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin diqqət və böyük qayğısı ilə bağlı olmuşdur. Dövlət başçısı tikinti işlərinə özü nəzarət etmiş və hətta 70-ci illərdə «Tərtər çayında magistral kanallarla birlikdə su anbarı tikintisini sürətləndirmək tədbiləri haqqında» xüsusi qərar da vermişdir. Tikintiyə əsaslı vəsaitin həcmi artırılmış, yeni texnika, işçi qüvvəsi cəlb edilmişdir. Hətta Moskvadan, Kiyevdən, Volqoqraddan gətirilən mütəxəssislər Sərsəng SES-ə cəlb edilmişdir. Tikintiyə sərf olunan vəsaitin ümumi həcmi 95 milyon manata çatdırıldı ki, bu da altıncı beşillik ərzində respublikamızda su təsərrüfat qurğuları tikintisinə sərf edilən bütün vəsaitə təxminən bərabər idi. Tezliklə 20 milyon kubmetrdən çox torpaq qazılıb daşındı, təqribən 300 min kub metr beton və sement beton töküldü, 2800 ton metal konstruksiya və texnoloji avadanlıq quraşdırıldı və uzunluğu 1 km-dən çox olan yeraltı tunellər çəkildi. Dahi siyasətçi Heydər Əliyev Sərsəng su anbarının açılışında iştirak etmiş və çıxışında göstərmişdi ki, Ağdərə rayonunda Sərsəng adlı yerdə 126 metrlik tökmə bənd Avropada ən hündür bəndlərdən biridir. Su anbarı 560 milyon kubmetr su tutur. Bu su, ümumi uzunluğu təxminən 100 km olan kanallar vasitəsilə Qarabağın və respublikamızın qonşu rayonlarının tarlalarına axıdılırdı. Ağdərə rayonu ərazisindən Xaçın çayı da axır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu çayın uzunluğu 119 km, hövzəsinin səthi 657 kvadratkmdir. Qarabağ silsiləsindən (Uyuxlu dağından cənubda, 2100 m hündürlükdən) başlanır. Mühüm qolu Kolataq-dır. Əsasən, yağış suları ilə qidalanır. Suvarmada istifadə olunur. Məcrasında Xaçınçay su anbarı yaradılmışdır.
           Azərbaycan Respublikasının Prezidenti  cənab İlham Əliyevin imzaladığı Sərəncamla  5 dekabr 2023-cü il tarixdə Ağdərə rayonu yaradıldı. Qarabağın dilbər guşəsinin yenidən qurulması və inkişafına  ölkə başçısı xüsusi qayğı  göstərir.

                            Əfrail FƏRZİYEV,
                      YAP veteranı, AJB-nin üzvü.