Zaur Əliyev: 

Şərqin fatehi Nadir şah və onu yamsılayan Avropanın fatehi Napoleon Bonaprt

Azərbaycan elmində ilk araşdırma

Ridli Skottun rejissorluq etdiyi tarixi şəxsiyyət Napoleon Bonapartın həyatından bəhs edən filmə baxdım. Film çox möhtəşəm döyüş səhnələri ilə zəngindir. Film düzdü fransızların xoşuna gəlməsə də, rejissor və ssenaristlər nə var onu çəkib göstəriblər. Hələ deyərdim Ridli Skott bəzi faktları gizlədib fransız xalqının necə bir dəyərsiz olduğu barədə. Dünya tarixində ən çox döyüşdə qələbə qazanan sərkərdə titulunu bu günə qədər özündə saxlayan Napoleon Bonapart 56 qələbə ilə ilk yerdə durmaqda davam edir. Ondan sonra yerləri Sezar, Makdeoniyalı İsgəndər tutur. Amma rejissor və ssenaristin gizlətdikləri bir fakt da var ki, onu verməməklə tarixi gizlədirlər. Bu Napoleonun döyüş strategiyaları və sərkərdəlik qabliyyətinin Nadir Şahdan götürməsi faktıdır. İllərdir fransızlar və dünyanın bəzi tarixçiləri Azərbaycan torpaqlarında böyük imperiya quran, əfşar türkü olan Nadir Şahın nəinki Napoleona, bir çox Avropa və Şərq sərkərdləri üçün örnək olmasını gizlətməyə cəhd etmələrini müşahidə edirik.

İslam şərqini Nadir, Avropanı isə sonuncu dəfə Napoleon birləşdirdi. Hər ikisi böyük sərkərdə idilər və hakimiyyəti öz qılıncları, öz istedadları və qabiliyyətləri ilə fəth etmişdilər. Onlar digər monarxlar kimi hakimiyyət başında dünyaya gəlməmişdilər, sarayda yaşamamışdılar, saray adət-ənənəsinə bələd deyildilər. Onlar hakimiyyətdə öz qayda-qanunlarını, idarəetmə üsullarını yaratmışlar.

Çox az adam bilir ki, Napoleon hökmran olanda Nadir şahın bəzi xarizmatik hərəkətlərini təkrar etmişdir. Ciddi tədqiqatçılar Napoleonun hərəkətlərini diqqətlə izləsə və Nadir şahı bilsə görər ki, onun bəzi addımları eynilə Nadir Şahın təkrarıdır. Sadəcə bir misal:

Taxta çıxıb böyük imperator adı alan günü, Papa imperator tacını onun başına qoymaq istəyəndə o tələsik tacı onun əlindən almış və özü öz başına qoymuşdu. Yəni məni “heç kim yox, məhz özüm” imperator etmişəm mesajını verib. Lakin bu hərəkəti o özündən yox, Nadirqulu xanın 8 mart 1736-cı ildə Cavadda (Suqovuşanda) özünü şah elan edəndə molla başı Mirzə Əbdül Həsənin əlindən tacı alıb öz başına qoymasından götürməsini bilən çox az adam olar. Bəs bunu hardan bilirdi Napoleon?

1807-ci ildə Qacar Dövlətinə səfər etmiş fransız şərqşünası Amadeus Jaubert Napoleonla görüşəndə Şərqin fatehi Nadir Şah barədə ona məlumatlar verir. Bu məlumatları oxuyan fransız fatehi onun haqqında daha çox məlumat toplamağa başlayır. Özü bu barədə bilirdi. Lakin daha geniş bilgilər əldə etmək istəyi ilə. Rudi Matthee adlı tarixçi Napoelon Qacar dövlətinə, Fətəli şaha məktubunda bu barədə yazır və Fətəli şahın 1808-ci ildə Parisdəki səfiri Əsgər xan Əfşarın növbəti il Parisə gələndə Nadir şahın hakimiyyəti dövründə Mirzə Mehdi xan Astarabadi tərəfindən yazılan tarixçilik əsər olan “Tarix-e Cahanqoşa-ye Nadiri”-in (kitabın ilk adı Tarix-e Nadiri olub. Sonradan farslar onun ojrinal nüsxələrini məhv edib adını dəyişirlər) bir nüsxəsini Parisdəki İmperator Kitabxanasına bağışlaması barədə yazır. Sonradan bu kitabı fransız dilinə çevrilməsini tapşıran İmperator o kitabla yanaşı André de Claustrenin müəllifi olduğu “Histoire De Thamas Kouli-kan: Nouveau Roi De Perse” kitablarını daima yanında saxlamışdır. Hətta Müqəddəs Yelena adasında sürgündə olan zaman onun masasının üstündə bu kitablar olub.

Nadir şahla Napoleon arasında bir oxşarlıq və paralellik də onların hər ikisinin artillerist olması idi. Döyüş zamanı iriçaplı və nisbətən xırda çaplı topların yerləşdirilməsi üsulu, atəşin troektoriyasının müəyyən edilməsi, topların cinahlarda necə yerləşdirilməsi məsələsi və s. sahəsində onların hər ikisi onlaradək mövcud olmayan yeni qaydaların tətbiq edilməsi döyüşdə qazanılan qələbələrinin əsas rəhnini təşkil edirdi. Toplardan yeni qaydada istifadə onların hər ikisinə böyük şöhrət qazandırmışdı. Hər ikisi öz ölkələrində artilleriyanın əsasını qoymuşdular.

Hər ikisi qorxmaz və mərd idilər. Onları döyüşün ən qızğın yerlərində görmək olardı. öz sərkərdələrini at üstündə döyüşən görən əsgərlər daha da cürətlənir və düşmən üzərinə yeriyirdilər. Napoleon hətta bir neçə dəfə özünü döyüşün lap mərkəzinə atmış, sağında və solunda parlayan mərmilər ona dəyməmişdi.

Bir faktı da qeyd edim ki, Napoleon Rusiyaya qarşı müharibəyə başlayanda 700 min əsgəri var idi, 230 minlik rus ordusu isə bu dalğanın qarşısında duruş gətirə bilməzdi. “Mémoires de Joseph Fouché, duc d'Otrante. Paris, 1824” kitabında belə bir qeyd var. Rus çarı Aleksandr Napoleona qarşı çıxmaq üçün düşmənçilik etdiyi ərazilərdən də kömək istəmişdi. Onun kömək istədiyi yerlərdən biri də Azərbaycan xanlıqları idi. 20 mindən bir az çox xanlıqlardan gələn hərbiçilər Rus çar ordusunda xidmət edirdi.

Zəruri bir qeyd edim ki, Napoleon Bonapartın sağ əli Azərbaycanlı Rüstəm bəy olub. Bu barədə yazım: https://www.facebook.com/zauraliyev101/posts/pfbid04ck62ejYakEoaRMDVLpZBLjpxgxEmZREJtiZ3XUKCvF7rNjDPKALds85kJQKUHTWl

Hətta Nadir şahın ölümündən sonra onun varisləri Avropaya köçmüş idilər. Onlardan biri Johann Joseph von Semlin adını almış Mustafa Əli Mirzə xan barədə yazımı burdan oxuya bilərsiniz https://veteninfo.az/avstriya-baronu-olmus-nadir-sahin-oglu

Napoleon da Nadir şahın ordu quruculuğndan yararlanmış idi. Nadir şah yürüşlər nəticəsində öz ordusunun effektivliyini daha da yüksəltmiş və ağır silahlarla siahlanmış süvari ordusuna qarşı döyüşə bilmək üçün texniki və hərb sənəti baxımından yüksək inkişaf etdirilmiş piyada ordusu qura bilmişdi. O, toplar və silahlar tərəfindən dəstəklənən, tüfəng və top atəşlərinin əlaqələndirildiyi çox güclü ordu qurmuşdu. Napoleon da Misirə gələndə eyni sistemlə ordusunu qurmuş idi. Nadir Şahın Herat şəhərinin ələ keçirilməsi üçün aparılan döyüş strategiyasının oxşarını Napoleon Misiri fəth edən zaman istifadə etmişdir. Sizlərə iki hərbi döyüş quruluşu xəritəsini göstərirəm:

1) Əfqanlarla döyüşdə Nadir mühafizə birliyini Tal təpələri üzərində olan sol cinahını qorumaq üçün irəli göndərir. Nader bu vaxtdan artilleriya xəttini piyada yoluna baxan yüksək yerə yerləşdirmək üçün istifadə edir. Nadir piyada qoşununu toplayaraq əfqan ordusunun mərkəzinə hücum edir və onu iki yerə bölür.

2) Borodino döyüşü 26 avqust-7 sentyabr 1812-ci ildə Napoleonun hərbi düzümü. Eyni dəst xətt. Nadir Şahın stretegiyasının oxşarı.

Onların faciəli sonluqlarında fərq Nadir şahın xaincəsinə öldürülməsi, Napoleonun isə öz sərkərdələri tərəfindən satqıncasına tərk edilməsi oldu. Nadir şah o dünyaya, Napoleon isə əlçatmaz bir adaya (əvvəlcə Elbaya, sonra isə müqəddəs Yelena adasına sürgünə) göndərildi. Amma Napoleon özünün 100 günlük ikinci hakimiyyəti zamanı bir də parladı və Vaterlaoda satqınlıq nəticəsində məğlub edildi. Nadir şah isə heç vaxt məğlub olmadı, onun məğlubiyyəti ölümü oldu.

Qeyd edim ki, Napoleona Bakı nefti göndərilib. Hətta onun adamları Bakıda olublar. Qarabağ və Gəncəyə səfər ediblər. Bu isə növbəti yazıda.....

Zaur Əliyev, dosent