Kərim Kərimli: 

QƏRİBƏ ADAM

...Şuşanın işğalından sonra Bakıya getməyə məcbur oldum.

Orada “Qarabağ” və “Şimali Azərbaycan” qəzetlərində işlədiyim vaxtlarda Seyran Səxavət tez-tez “Azərbaycan” nəşriyyatının 2-ci mərtəbəsində “Bərəkət” qəzetinin redaksiyasında olurdu. Açığı heç bilmirdim orada işləyir, yoxsa elə-belə Vaqif Bəhmənlinin yanına gəlib-gedr.

Bir gün onun yanına getdim. Ondan müsahibə almaq istədiyimi bildirdim. Mənim başa düşmədiyim bir cavab verdi və mən ondan incidim.

Cavab belə idi:

– Sizin ən qəliz suallarınıza cavab verməyə hazıram!

Mən onu başa düşmədim, çünki heç bir halda Seyran Səxavət mənimlə “Siz” deyə danışmamalı idi. Yox, əgər belə danışırdısa, deməli, sadəcə olaraq məni tanımayıb. Hər iki halda mənim xətrimə dəyirdi. Ona görə də iraq böyüklüyündən “hərcayı” sözə yağlıvəndli kimi “mərcayı” cavab vermək qərarına gəldim.

Onun “Sanatoriya” povestindəki Mərdan yadıma düşdü.

Povestin, demək olar ki, hər səhifəsində ibrətamiz ifadələr var, ancaq mən həmin anda Seyran müəllimlə söhbət edərkən yadıma düşən yerini yada salmaq istəyirəm.

Deməli, Mərdan gedir sanatoriyaya və orada həkimlə görüşür. Bu görüş zamanı çox söhbət olur, amma mənim dediyim budur:

“ ...Həkim Mərdandan soruşdu:

– Siz neçə vaxtdır buradasınız?

Mərdan elə bildi ki, həkim onun arxasındakı adamla danışır. Çönüb dalına baxdı, arxasında heç kəs yox idi. Təzədən həkimə baxdı, elə bildi həkimin gözləri çəpdir, yanındakı adamla danışır, amma gözləri ona zillənib. Yan-yörəsinə baxdı, yanında da heç kəs yox idi. Mat-mat həkimin üzünə baxıb soruşdu:

– Siz dediniz? Siz mənə dediniz?..”

Və mən də eynən Mərdan kimi ətrafıma baxıb, soruşdum:

– Kimin?

Bir anlıq duruxdu və yenidən cavab verdi:

– Ən qəliz suallara cavab verə bilərəm!

– Bəs axı deyirsiniz “Sizin”?

İkimiz də güldük.

Qolunu boynuma salıb saçımdan öpdü.

Buna baxmayaraq, onun o zaman məni tanıyıb-tanımadığına hələ də əmin deyiləm. Amma müsahibədən vaz keçdim.

...Və indiyədək də baş tutmayıb...

*** *** ***

...Haqqında danışdığımız Qaçay müəllim (sənəddə adı Ağayardır) Seyran Səxavətin sinif yoldaşıdır. Onunla yanaşı həmin sinifdə həmin Qoruqçu Şükürün prototipi olan Şükür kişinin qızı Ana, sonralar kimya müəllimi olan, mənim xalam oğlu Bəylər, mühəndis olan Eyvaz, rus dili müəllimi olan Eyzangül xanım, mühasib olan Əzizgül xanım və başqaları da oxumuşdu.

Mən evlənəndən bir müddət sonra Seyran Səxavətlə Bakıdakı görüşlərimizdən birində soruşdu:

– Əmoğlu, yoldaşın haralıdı?

– Yağlıvənddən.

– Kimlərdəndi?

– Qədirlilərdən, Vətənin qızıdı.

– Bıy, əmoğlu, mənim bacım qızın almısan ki!

– Necə yəni?

– Sənin qaynanan Əzizgül mənim sinif yoldaşım olub, 10 il bir partada oturmuşuq, bacı-qardaş olmuşuq.

Bu tanışlığımızın davamı idi...

*** *** ***

Amma qardaşım Arzumanla eyni məzmunlu söhbət daha maraqlı idi.

Bir dəfə haradansa bazarlıq edib qardaşımgil yaşayan yataqxanaya qayıdırdıq. Seyran müəllim təsadüfən çıxdı qarşımıza. Çox mehriban görüşdük. Hal-əhval tutandan sonra Arzuman yanımızda dayanan həyat yoldaşını təqdim edərək həm Seyran Səxavətin əsərlərinin, həm də Yağlıvəndin “dili”nə him edərək:

– Arvadımdı, – dedi.

– Kimlərdəndi? – işarəni göydə tutan yazıçı gülümsəyərək soruşdu.

– Qatıqsatanlardan, – deyə Arzuman gülə-gülə cavab verdi.

İkisi də qəhqəhə çəkdi.

Əlbəttə, Seyran Səxavətin yerinə kim olsaydı, yəni hansı yazıçı olsaydı və küçədə rastlaşdığı oxucu onun əsərinə işarə etsəydi, o da sevinərdi. Arzuman məşhur yazıçının məşhur "Bir kisə kartof" hekayəsinə işarə edirdi.

Həmin hekayədə əsərin qəhrəmanı oğlunu qatıqsatanlardan qız istədiyinə görə qınayaraq danlayır: “Sabah-birigün camaat soruşanda ki, Abdullanın oğlu haranın qızını alıb? Deyəcəklər ki, qatıqsatanların qızını! Orda qatıq, burda qatıq, hər yer qatıq... Bizim qapımızdan həmişə at kişnərtisi gəlib, indi qatıq iyi gələcək?..” və s.

*** *** ***

1996-cı ildə onun 50 illik yubileyi keçirilirdi. Mətin Mirzə adlı bir gənc tribunaya qalxdı. Dedi ki, hər kəsin bir atası olur. Mənim isə iki atam var. Onlardan birincisi mənim bioloji atam, hamınızın tanıdığınız Mikayıl Mirzədir. İkinci və mənəvi atam isə Seyran Səxavətdir. O, hələ heç kimin tanımadığı cavan bir uşağın altı hekayəsini birdən “Ulduz” jurnalında çap etmişdi. Bu ilk hekayəsi çap olunan gəncə tarixdə misli görünməyən bir etimad idi. Bax, o gənc mənəm və ona görə də Seyran Səxavəti özümün mənəvi atam hesab edirəm.

Xalq artisti Afaq Bəşirqızı isə mikrofonu götürərək “Buradan möhtərəm prezidentimizə müraciət edirəm. Möhtərəm prezident, Seyran Səxavət Xalq yazıçısı adına layiqdir, xahiş edirəm ki, onun bu adını verəsiniz” dedi.

Qeyd edim ki, onda hələ yazıçının “Bəhanə”si, “Nekroloq”u, “Yəhudi əlifbası”, “Qaçhaqaçı” (I və II kitab) , iki cildlik “Seçilməmiş əsərləri” və s. yaranmamışdı.

Tanışlığımız isə hələ davam edirdi...

*** *** ***

2000-ci illərin əvvəli idi. O zaman Hökumət evinin yaxınlığındakı Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində tez-tez keçirilən tədbirlərin birindən çıxıb aşağı – həyətə düşəndə gördüm ki, məşhur yazıçı Seyran Səxavət siqaretin kötüyünü çeynəyə-çeynəyə var-gəl edir. Yaxınlaşdım, görüşdük. Gördüm ki, bulud kimi dolub, himə bənddi. İstədim fikrini dağıdam. Torpağı sanı yaşasın, rəhmətlik Xanəhməd oğlu Famil əmisi kimi ağzımı açmağa qoymadı. Birbaşa “hücuma” keçdi:

– Kərim, Mədinə mamam öldü!

Mədinə mama Seyran Səxavətin atası Əsgər müəllimin əmisi qızıdı. Böyük bəyin gəlinidi. Mədinə xanımın həyat yoldaşı rəhmətlik Əvəz kişinin atası Böyük bəy isə Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xanın nəslindən olan Behbud bəyin oğlu, Qarabağda məşhur adamlardan Şıxalı bəyin, Zəngəzur qəzasının pristavı Həsənalı bəyin qardaşı oğludur.

Mədinə xanımın vəfat etməsini mən təxminən 10 gün əvvəl eşitmişdim. Ailə üzvlərimizdən onun yasına gedənlər də olmuşdu. (Qarabağlılar bütün ölkəyə səpələndiyindən qohum-əqrabanın xeyir-şərinin hamısında iştirak etmək mümkün olmur. Bəzən məcbur olub, qardaşlar arasında kimin hara getməsi barədə məsləhətləşməli olursan.) Ona görə də təəccüb etdim ki, necə ola bilər ki, Mədinə mamanın vəfat etməsini Seyran müəllim indi eşitsin!

Cavab verdim:

– Allah rəhmət eləsin, ay Seyran müəllim, mən bunu neçə gündü...

– Hə, rayondaydım, yeddisini verib gəlmişəm!..

– Seyran müəllim, indi elə çətin zəmanədi ki, ölüm adiləşib, xüsusilə də bədbəxt hadisələr çoxalıb, cavan-cavan adamlar dünyasını dəyişir, nə qədər gəncimiz Qarabağda şəhid olub... Mədinə mama, torpağı nurla dolsun, doxsanı haqlamışdı, dünyanı görmüşdü, “qəriblik”də dəfn olunmaqdan başqa bir dərdi də yox idi...

– Ə, yox e, Mədinə mamam...

Tamam kövrəlib. Ona necə təsəlli vermək barədə düşünməyə macal tapmamış, birdən qolumdan tutdu:

– Kərim, Hilizəni gördüm!

– Hilizə hara, sən hara? – zarafat eləyib könlünü açmaq istədim.

İşarəni yazıçının 1986-cı ildə yazdığı “Madonnanın əri Fərəməz kişi” hekayəsinə vurmaq istəyirəm. Seyran Səxavətin həmin hekayəsinin qəhrəmanı olan Fərəməz kişinin prototipi Hilizənin əri, anamın anasının – nənəmin əmisi oğlu olan rəhmətlik Fərəməz kişidir.

– Ojağın külü, sinif yoldaşımdı dana! – gülümsəyərək sırf yağlıvəndli kimi cavab verdi.

– Yəqin yas yerində görüşmüsünüz.

– Hə, bir də görürəm bir qadın mənə yaxınlaşıb, “Başaa dönüm, ay Seyran, nətərisən?” deyir. Üzünə baxıram, elə bil dünyanın xəritəsidi. İynənin ucu boyda qırışsız yer yoxdu. Heyrətlənirəm. Gülə-gülə qayıdasan ki, tanımadın məni? Deyirəm, yox. Deyir, Hilizəyəm dana, ojağın külü!..