Milli birlik və vətənpərvərliyin simvolu: 20 YANVAR FACİƏSİ

36 il əvvəl yüzlərlə insanın həyatına son qoyan bir faciə baş verdi. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet ordusunun bir neçə zirehli bölməsi vəziyyəti nəzarət altına almaq üçün Bakıya daxil oldu. Rəsmi məlumatlara görə, 133 nəfər həlak olub, 611 nəfər yaralanıb, daha beş nəfər itkin düşüb. 1990-cı il yanvarın 20-si müasir Azərbaycanın ən böyük faciələrindən biri hesab olunur və "Qara Yanvar" kimi tanınır.

Həmin gecə həm Bakıda, həm də bütün Azərbaycanda aylarla davam edən gərginliyin kulminasiya nöqtəsi oldu. Bu, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, qaçqın izdihamı və mərkəzi hökumətin münaqişəni həll edə bilməməsindən artan narazılıq fonunda baş verdi. Hətta bu gün, 36 il sonra belə, çox şey aydın deyil və faciəyə nəyin səbəb olduğu və kimin günahkar olduğu barədə mübahisələr davam edir. Sovet hakimiyyəti qoşunların iğtişaşları yatırmaq üçün şəhərə girdiyini iddia edirdi. Lakin hadisələrin bir çox şahidi ordunun hərəkətlərinin həddindən artıq qəddar olduğunu deyir.

Münaqişə tərəfləri hadisələrə fərqli qiymət verirlər. 20 yanvar 1990-cı il, Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin sonunun başlanğıcını qeyd edən "azadlıq və müstəqillik uğrunda məğlub olmuş döyüşçülər" üçün matəm və anım günüdür. Sovet rəhbərliyinin mövqeyi belə idi ki, Bakıda "cinayətkar ekstremist qüvvələr kütləvi iğtişaşlar təşkil etməklə qanuni dövlət orqanlarını zorla hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağa cəhd göstəriblər". 

SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti Qorbaçovun imzaladığı və Bakıda fövqəladə vəziyyət elan etdiyi fərmanı qəbul etdi. Fərmana əsasən, fövqəladə vəziyyət 20 yanvar gecə yarısından etibarən qüvvəyə mindi. 

Fərman ciddi prosedur pozuntuları ilə qəbul edilib. SSRİ Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin 14-cü bəndinə əsasən, fövqəladə vəziyyətin tətbiqi Müttəfiq Respublika Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin müzakirəsini tələb edir. 20 yanvar 1990-cı il tarixli radio verilişində Azərbaycan Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri Elmira Qafarova respublikanın suverenliyinin kobud şəkildə pozulmasına və Bakıda fövqəladə vəziyyətin elan edilməsinə qəti etirazını bildirib. Qafarova əmin edib ki, Azərbaycan hakimiyyəti fövqəladə vəziyyətin tətbiqi ilə bağlı heç bir qərar qəbul etməyib və belə bir qərara razılıq verməyib. Saat 19:00 radələrində televiziya mərkəzindəki enerji bloku qeyri-müəyyən şəraitdə partlayıb və respublikada televiziya yayımlarını dayandırıb. Daha sonra "Krasnaya Zvezda" qəzetində dərc olunan versiyaya görə, partlayış "yerli ekstremistlər" tərəfindən törədilib. Enerji bloku AXC rəhbərliyinin qoşunların yerləşdirilməsi ilə bağlı xalqa müraciət etməsinin qarşısını almaq üçün daxili qoşunlar tərəfindən partladılıb. Yayımın kəsilməsinin birbaşa nəticəsi olaraq, Bakı sakinlərinin fövqəladə vəziyyət elan edilməsindən və şəhərə qoşunların yerləşdirilməsindən xəbərsiz olması olub. Bakı sakinlərinin əksəriyyəti fövqəladə vəziyyət barədə yalnız səhər saat 5:30-da radio elanından xəbər tutublar.

Cənubdan Bakıya daxil olan ordu hissələrinin əksəriyyəti yerli qarnizonlardan ibarət idi, ona görə də şəhərə girmək məcburiyyətində qalmadılar. Şahidlərin sözlərinə görə, şimaldan gətirilən qoşunlar sanki düşmən şəhəri kimi Bakıya daxil oldular. Tanklar barrikadaların üzərindən sürünərək yollarındakı maşınları və hətta təcili yardım maşınlarını əzdi. Şahidlərin sözlərinə görə, əsgərlər qaçan insanlara atəş açıb yaralıları öldürüblər. Mülki şəxsləri daşıyan avtobusa atəş açılıb və on dörd yaşlı qız da daxil olmaqla bir çox sərnişin öldürülüb.

Bu, "Qorbaçov rejimi"nin öz vəhşi cinayətlərini haqlı çıxarmaq və rasionallaşdırmaq üçün istifadə etdiyi yalan, əsassız, qərəzli və süni şəkildə uydurulmuş arqumentə aiddir. 

Bakı matəm içində idi. Bütün şəhər qara parçalarla örtülmüşdü. Qırx gün ərzində insanlar qurbanların yasını tutdular.

Bakıdakı 20 Yanvar hadisələrindən sonra Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələn ümummilli lider Heydər Əliyev keçirdiyi mətbuat konfransında bu vəhşiliyi kəskin şəkildə pisləyib, əliyalın xalqa qarşı törədilən terroru hüquqa, demokratiyaya, insanlığa qarşı zidd aksiya adlandırıb. Hələ sovet imperiyasının mövcud olduğu bir dövrdə Ulu Öndərin bu cür bəyanatla çıxış etməsi bir daha sübut etdi ki, siyasətdə böyük addımları ancaq dahi şəxsiyyətlər atırlar.

Hər bir dürüst insanın hərəkətlərində rəhbər tutmalı olduğu yeganə şey, etdiyi işin ədalətli və ya ədalətsiz olub-olmaması və bunun yaxşı və ya pis bir insanın hərəkəti olub-olmamasıdır. 

Xeyransa İsmayılova